Кәсіпкерлердің бағалы қағаздары
Бағалы қағаздардың жіктелуі
Бағалы қағаздар бірнеше белгі бойынша жіктеледі: кіріс төлеу сипаты, эмитенттің (шығарушының) түрі, айналым мерзімі және сатылатын (айналым) нарығы.
Кіріс төлеу сипаты
Қарыздық және үлестік бағалы қағаздар
Эмитент сипаты
Мемлекет, жергілікті әкімшілік, корпорациялар, қаржы институттары, банктер және өзге заңды тұлғалар
Айналым нарығы
Ақша нарығы және капитал нарығы құралдары
1) Кіріс төлеуіне қарай: қарыздық және үлестік бағалы қағаздар
Қарыздық бағалы қағаздар
Қарыздық бағалы қағаздар бойынша кіріс нақты, алдын ала белгіленген пайыз түрінде төленеді. Ал негізгі қарыз сомасы (номинал) келешекте белгіленген уақытта өтеледі.
- Кіріс: белгіленген пайыз (сыйақы).
- Негізгі сома: өтеу мерзімінде қайтарылады.
Үлестік бағалы қағаздар (акция)
Үлестік бағалы қағаз акция деп аталады. Акция иеленушінің корпорация мүлкіндегі үлесін көрсетеді және шектеусіз уақыт бойы дивиденд түрінде кіріс алуға құқық береді. Қалған көптеген құралдар қарыздық және үлестік бағалы қағаздардан туындайды.
Маңызды айырма: акцияны компанияға қайтарып беру міндетті емес — акционер әдетте оны екінші нарықта сатады.
2) Эмитентіне қарай: бағалы қағаздарды шығарушылар
Бағалы қағаздардың эмитенттері ретінде мемлекет, жергілікті әкімшіліктер, корпорациялар, қаржы институттары, банктер және өзге заңды тұлғалар қатыса алады. Эмитентіне байланысты құралдардың кең таралған түрлері төмендегідей.
Қазыналық (үкіметтік) бағалы қағаздар
Үкімет атынан, әдетте Қаржы министрлігі шығаратын қағаздар ең сенімді құралдардың қатарына жатады, өйткені олардың өтелуі мемлекеттік бюджетпен қамтамасыз етіледі.
- Қазыналық вексельдер
- Қазыналық облигациялар
Мемлекеттік меншіктегі кәсіпорындар да көбіне облигация шығарады.
Жергілікті әкімшілік бағалы қағаздары
Жергілікті әкімшіліктер мен олардың меншігіндегі кәсіпорындар шығаратын бағалы қағаздардың төлемі, әдетте, жергілікті салық түсімдерімен және нақты жобаларға бөлінетін мемлекеттік дотациялармен қамтамасыз етіледі.
Корпорациялар мен қаржы институттарының қағаздары
Ашық акционерлік қоғамдар мен қаржы институттары акциялар мен облигациялар шығарады. Бұған өндіріс, құрылыс, сауда, көлік кәсіпорындары, сондай-ақ коммерциялық банктер, сақтандыру және инвестициялық компаниялар, зейнетақы қорлары жатады.
Банктердің бағалы қағаздары
Банктердің бағалы қағаздарына депозиттік сертификаттар, чектер және банктің өз қарыз міндеттемелері жатады.
Кәсіпкерлердің бағалы қағаздары
Кәсіпкерлер тарапынан қолданылатын құралдарға коммерциялық вексельдер, фьючерстік келісімшарттар және капитал нарығындағы өзге де туынды құжаттар кіреді.
3) Сатылу орнына қарай: ақша нарығы және капитал нарығы
Бағалы қағаздар сатылатын жеріне байланысты екіге бөлінеді: ақша нарығы құралдары және капитал нарығы құралдары.
Тәжірибеде ақша нарығы әдетте қысқа мерзімді міндеттемелерді, ал капитал нарығы орта және ұзақ мерзімді қаржы құралдарын қамтиды.
Акция: мәні және шығару жағдайлары
Акция — үлесті (меншікті) куәландыратын бағалы қағаз. Ол иеленушісіне компания капиталының, мүлкінің және кірісінің белгілі бір бөлігіне заң жүзінде меншік құқығын береді. Компания қанша уақыт жұмыс істесе, акция да сонша уақыт қолданыста болады, бірақ сол уақыт ішінде акция иесі бірнеше рет ауысуы мүмкін.
Қайтарылмайтын қағида
Акционердің акцияны шығарған компанияға қайтаруға құқы жоқ. Акционерлік капитал бөлінбейді; акция әдетте екінші нарықта сатылады.
Акция қашан шығарылады
- Акционерлік қоғам құрып, жарғылық капиталды қалыптастырғанда
- Бар компанияны акционерлік қоғам ретінде қайта құрғанда
- Жарғылық капиталды қосымша ұлғайтқанда
Жарғылық капитал
Жарғылық капитал — шығарылған акциялардың бастапқы жиынтық құны. Ол айналымдағы капиталға (жай және артықшылықты акциялар) және компания портфелінде қалған бағалы қағаздарға бөлінуі мүмкін.
Акция кей жағдайларда компания капиталын ұлғайтуға және инфляция әсерін әлсіретуге қолданылатын маңызды құрал. Сонымен қатар акция — компанияның акционерлер алдындағы міндеттемелер жүйесінің бір бөлігі.
Акция түрлері
Акциялар екі негізгі өлшем бойынша жіктеледі: беру (айналым) тәсілі бойынша және корпорацияны басқаруға қатысу құқығы бойынша. Корпорация тек өз жарғысында бекітілген акция түрлерін ғана шығара алады.
Беру тәсілі бойынша
Атаулы акция
Иесі міндетті түрде корпорация реестрінде тіркеледі. Акционерлер кітабында қанша акция және қашан алынғаны көрсетіледі; тіркелген тұлға ғана акционер болып танылады.
Ұсынушыға арналған акция
Иесінің аты-жөні тіркелмейді; реестрде ұсынушыға шығарылған акциялардың жалпы саны ғана көрсетіледі. Мұндай акциялар әдетте екінші нарықта еркін беріледі.
Корпорация тұрғысынан атаулы акция ыңғайлырақ: ол акционерлік капиталдың қозғалысын бақылауға және акциялардың белгілі бір топтың қолында шоғырлануын қадағалауға мүмкіндік береді.
Сату және құқықты растау тәртібі
Атаулы акцияны сату
Иесі акцияларды сатып алғанын куәландыратын сертификат алады. Сату кезінде сертификаттың сырт жағына тараптардың қолы қойылған индоссамент белгісі түсіріледі, содан кейін реестрге өзгеріс енгізу үшін корпорацияға жіберіледі. Осыдан соң жаңа сертификат рәсімделеді.
Ұсынушы акцияны сату
Иесі акцияны тікелей (қолма-қол тәртіпте) жаңа иеленушіге береді. Құқықты жүзеге асыру үшін кей үлгілерде купонды толтырып, корпорацияға жіберу қолданылады.
Жай акция
Жай акция иесіне корпорация пайдасына байланысты дивиденд алу құқығын, жиналыстарда дауыс беру арқылы басқаруға қатысу құқығын және корпорация таратылған жағдайда кредиторлармен есеп айырысқаннан кейін мүліктің бір бөлігін алу құқығын береді. Әр акция әдетте бір дауысқа тең. Жай акция бойынша дивиденд кепілдендірілмейді.
Артықшылықты акция
Артықшылықты акция — белгіленген мөлшерде дивиденд төлеуді қамтамасыз ететін ерекше үлестік сертификат. Әдетте дауыс беру құқығын бермейді және дивиденд мөлшері корпорация пайдасына тікелей тәуелді болмайды.
Негізгі түрленімдер
- Қатысушы және қатыспаушы (үстеме пайданы бөлуге қатысу/қатыспау)
- Кумулятивті және кумулятивті емес (төленбеген дивидендтің кейін өтелуі/өтелмеуі)
- Конвертабельді және конвертабельді емес (жай акцияларға айырбастау мүмкіндігі/мүмкін еместігі)
Сирек кездесетін нұсқаларға дивиденд төленгеннен кейін ғана кіріс алатын «қалдырылған» акциялар және кейде директорлардың капиталға қатысу талабына байланысты шығарылатын директорлық квоталы акциялар жатады.
Қорытынды: жай акция бойынша дивиденд корпорация қызметінің нәтижесіне тәуелді, ал артықшылықты акция бойынша дивиденд көбіне алдын ала белгіленген мөлшерде төленеді (бірақ нақты төлем көлемі компания саясатына және жылдың нәтижесіне қарай өзгеруі мүмкін).
Облигация: анықтамасы және акциядан айырмашылығы
Облигация — эмитенттің белгілі бір шарттарды орындауға міндеттенетін қарыз құжаты: алынған ақша сомасын қайтару және белгіленген сыйақыны төлеу. Облигация да, акция сияқты, инвестиция тартудың маңызды көзі, бірақ экономикалық мәні бөлек.
Негізгі айырмашылықтар
- Облигация иесі — кредитор, ал акционер — меншік иелерінің бірі.
- Облигация бойынша сыйақы мөлшері бекітілген, ал дивиденд мөлшері бекітілмейді.
- Облигация иесінің дауыс беру құқы жоқ, ал акция иесі басқаруға қатыса алады.
- Облигация бойынша сыйақы шығыс ретінде танылады, дивиденд — таза пайдадан төленеді.
Купон және негізгі элементтер
Облигация бойынша мезгіл-мезгіл төленетін сыйақы купон арқылы рәсімделуі мүмкін. Купон — облигациядан жыртылып алынатын талон, онда төлем сомасы көрсетіледі.
- Номинал — өтеу күні қайтарылатын сома
- Купондық мөлшерлеме — жылдық сыйақы төлемі
- Өтеу күні — номинал қайтарылып, сыйақы тоқтайтын күн
- Қамтамасыз етілуі және рейтинг
Қамтамасыз етілген және қамтамасыз етілмеген облигациялар
Қамтамасыз етілген облигация шығарылған кезде кепілге корпорацияның активтері немесе мүлкі қойылады. Қамтамасыз етілмеген облигациялар — эмитенттің беделі мен жалпы кепілдігіне сүйенетін міндеттемелер.
Қамтамасыз етуге қозғалмайтын және қозғалмалы мүлік, сондай-ақ басқа бағалы қағаздар кіруі мүмкін (мысалы, трастта сақталатын акциялар мен облигациялар).
Тіркеуіне және мерзіміне қарай
Облигациялар атаулы және ұсынушыға арналған болып бөлінеді: ұсынушы облигациялар тіркелмейді, ал атаулы облигация иесі корпорацияда тіркеледі және сыйақы төлемі әдетте чек арқылы рәсімделеді.
Заем мерзімі бойынша
- Қысқа мерзімді: 1–3 жыл
- Орта мерзімді: 3–7 жыл
- Ұзақ мерзімді: 7 жылдан жоғары
Қаржыландыру тұрғысынан қорытынды
Корпорация қызметін акция шығару арқылы да, облигация шығару арқылы да қаржыландыра алады. Облигация шығару корпорация үшін тәуекелдірек: пайда азайса да, сыйақы төлемі бойынша міндеттеме сақталады. Дегенмен, ол көп жағдайда акцияға қарағанда арзан ресурс болып саналады. Инвестор үшін керісінше: акция тәуекелі жоғары, сондықтан күтілетін табысы да жоғары болуы тиіс.
Вексель: мәні, түрлері және айналымы
Вексель — қарызды өтеуге арналған заңды түрде бекітілген төлем міндеттемесі және бағалы қағаз. Әдетте тауар несиеге алынғанда, борышкер (вексель беруші) сатушыға (вексель ұстаушыға) вексель береді.
Вексельдің үш ерекшелігі
- Дерексіздік: қарыздың мақсаты көрсетілмейді
- Даусыздық: қандай жағдай болса да өтеу міндетті
- Айналмалылық: басқа тұлғаға беруге болады
Негізгі түрлері
Жай вексель
Төлеушінің өзі (вексель беруші) жазады. Онда жазылған жері, берілген уақыты, сома, өтеу мерзімі мен орны, сондай-ақ тараптардың деректері көрсетіліп, қол қойылады.
Аудармалы вексель (тратта)
Несие берушінің (трассанттың) қарыз алушыға (трассатқа) үшінші тұлғаға (ремитентке) төлеу туралы жазбаша бұйрығы. Трассат тек акцепт бергеннен кейін қарыздар болып есептеледі.
Индоссамент және вексель түрленімдері
Вексель басқа тұлғаға берілген кезде оның сырт жағына индоссамент белгісі жазылады. Индоссаментті жазушы — индоссант, ал алушы — индоссат деп аталады.
Коммерциялық
Тауарларды сату-сатып алу келісімдері негізінде айналысқа түседі және нақты тауар кепілдігімен байланысты.
Қаржылық
Ақшалай несие келісімдерін рәсімдейді (банктік, қазыналық және банк емес ұйымдардың вексельдері).
Жалған
Ештеңемен қамтамасыз етілмеген құжаттар (достық, «қола/бронза», қарсы жүретін вексельдер).
Корпоративтік бағалы қағаздар
Корпоративтік бағалы қағаздар — эмитенті акционерлік қоғамдар, кәсіпорындар, банктер, инвестициялық компаниялар мен қорлар болып табылатын бағалы қағаздар. Олар әдетте қарыздық, үлестік және өндірістік (туынды) құралдарға бөлінеді.
Қарыздық
Қаражат белгілі бір мерзімге беріліп, алдын ала белгіленген пайызбен қайтарылады.
Мысалдар: облигация, вексель, депозиттік және жинақ сертификаттары.
Үлестік
Иесі кәсіпорынның ортақтасы ретінде меншік үлесіне ие болады; бұл құқық әдетте акция арқылы куәландырылады.
Өндірістік (туынды)
Инвестициялық қаржы құралдарының дәстүрлі құрамына қосымша ретінде опциондар мен фьючерстік келісімшарттар қолданылады.
Мемлекеттік бағалы қағаздар және олардың міндеттері
Мемлекеттік бағалы қағаздар — мемлекеттің ішкі қарызының пайда болу нысаны және эмитент ретінде мемлекеттің өзі қатысатын қаржы құралы.
Бюджет тапшылығын қаржыландыру
Инфляциялық емес негізде (айналымға қосымша ақша шығармай) бюджет тапшылығын жабуға қолданылады: кассалық тапшылық, маусымдық тапшылық және жылдық тапшылық жағдайлары.
Мақсатты бағдарламалар
Әлеуметтік қамтамасыз ету, инфрақұрылым және құрылыс салаларындағы мемлекеттік бағдарламаларды мақсатты қаржыландыруға мүмкіндік береді.
Экономикалық белсенділікті реттеу
Мемлекеттік бағалы қағаздар айналымдағы ақша массасына, инфляция мен бағаларға, шығындар деңгейіне және экономикалық өсімге ықпал ету арқылы макроэкономикалық реттеу құралы ретінде де қолданылады.