Өлшем бірлігін қамтамасыз етудің басқа мақсаттары
Өлшем бірлігін қамтамасыз ету: қазіргі түсінік және маңызы
Өлшем бірлігі — өлшеу нәтижесінің заңды түрде берілген шама бірлігімен көрсетілуі және өлшеу қателігінің бекітілген ықтималдықпен белгіленген шекарадан аспауы қамтамасыз етілетін өлшем күйі. Бұл ұғым өлшем нәтижелерінің қайталанғыштығын, салыстырмалылығын және талап етілген дәлдік деңгейін сақтауды қамтиды.
Ескерту: өлшеу қателігі мен қате бір ұғым емес. «Қате» әдетте оператордың немесе орындаушының жіберген қателігін білдіреді, ал «өлшеу қателігі» — өлшеудің табиғи нәтижелік ауытқуы (әдіс, құрал, орта әсері және т.б.).
Өлшем бірлігін қамтамасыз ету (ӨБҚ) дегеніміз не?
Өлшем бірлігін қамтамасыз ету (ӨБҚ) — заңды актілерге сәйкес өлшем бірлігін сақтауға бағытталған, сондай-ақ мемлекеттік стандарттар мен басқа да нормативтік құжаттарда бекітілген нормалар мен ережелер жиынтығы.
Негізгі мақсат
Қазақстан Республикасының экономикасын және халықтың құқықтарын дұрыс емес өлшеу нәтижелерінен қорғау.
Қосымша мақсаттар
- Қызметтер мен процестердің, отандық және импорттық өнім сапасының қауіпсіздігін қамтамасыз ету.
- Ғылыми жұмыстар мен іргелі зерттеулерде өлшеулердің дұрыстығын сақтау.
- Материалдық және энергетикалық ресурстар есебінің дұрыстығы.
- Қоршаған ортаны қорғау, қозғалыс қауіпсіздігі, еңбек және тұрмыс жағдайлары қауіпсіздігі, диагностика мен емдеу кезіндегі өлшеу нәтижелерінің дұрыстығы.
ӨБҚ заттар мен материалдардың құрамы мен қасиеттері, табиғи құбылыстар, қоршаған орта күйі, адам денсаулығы, байланыс құрылғылары мен көлік жұмыстарының сапасы туралы сенімді өлшеу мәліметін алудың кепілі ретінде қарастырылады.
Қазақстан Республикасының мемлекеттік қамтамасыз ету жүйесі (ҚР МӨЖ)
ҚР МӨЖ — Қазақстан Республикасындағы өлшем бірлігін қамтамасыз ету саласындағы субъектілерді, нормаларды, құралдарды және әрекет түрлерін қамтитын мемлекеттік басқару жүйесі.
Жүйені құруға түрткі болған алғышарттар
- Өлшеулер көптеген салада жаппай қолданылып, сұраныс жыл сайын өседі (еңбек қауіпсіздігі, экология, өнім сапасы, ресурстар есебі, медицина және т.б.).
- Өлшеудің сапасына, яғни дәлдікке қойылатын талаптар үздіксіз артады.
- Халықаралық ынтымақтастық өлшеу нәтижелеріне өзара сенімділікті қажет етеді (сауда, ғарыш, медицина, экология және т.б.).
Өлшеу мәліметтері — техникалық құралдарды қолдану арқылы тәжірибелік жолмен алынатын құбылыстардың, процестердің, өнімдердің, бұйымдардың және материалдар қасиеттерінің өлшемдік сипаттамалары туралы ақпарат. Мұндай мәлімет басқару шешімдерінің негізі бола алады, бірақ ол үшін нәтиже бекітілген бірліктермен және дәлдік көрсеткіштері бағаланып берілуі қажет.
Тарихи негіз және қазіргі түсіндіру
Өлшем бірлігін қамтамасыз етудің мемлекеттік жүйесі ретінде МӨЖ 1966 жылы КСРО-ның стандартизация және метрология жөніндегі комитетімен қабылданып, 1971 жылы өлшемді орындау әдістемелерін метрологиялық аттестаттау, өлшеу құралдарын тексеру және мемлекеттік сынау тәртібін анықтайтын нормативтік құжаттармен толықтырылды.
Алайда қазіргі жағдайларда МӨЖ тек нормативтік құжаттар жиынтығы ретінде емес, өлшем қателігі белгіленген шекарадан шықпайтын және өлшем нәтижелері заңды шама бірліктерімен берілетін өлшем күйін қамтамасыз ететін толыққанды мемлекеттік басқару жүйесі ретінде қарастырылады.
ҚР МӨЖ: мақсаттары, міндеттері, ұстанымдары
Негізгі мақсат
Өлшем бірлігін қамтамасыз ету мәселелерін шешу үшін нормативтік-құқықтық, техникалық және экономикалық жағдайлар жасау.
Негізгі ұстанымдар
- ҚР аумағында рұқсат етілген заңды шама бірліктерінде нәтижелердің бірізділігі.
- Қателігі берілген ықтималдықпен белгіленген шекарада болатын өлшеулерді орындау.
- Өлшем бірлігін эталондардан өлшеу құралдарына беру сабақтастығы.
- Заңды және нормативтік құжаттарға сәйкес ӨБҚ әрекеттерін орындау.
Негізгі міндеттер
Басқару: ӨБҚ бойынша оңтайлы басқару қағидаттары мен әрекеттерін дамыту.
Эталон базасы: шама бірліктері эталондарының базасын құру және жетілдіру.
Терминология: метрологиядағы негізгі терминдер мен анықтамаларды бекіту.
Нормативтік база: ӨБҚ-ның нормативтік базасын құру және жетілдіру.
Үйлестіру: халықаралық, мемлекетаралық, аймақтық және ұлттық талаптармен үйлесімділік.
Ақпарат: өлшеу саласында ақпараттық қамтамасыз етуді ұйымдастыру.
ҚР МӨЖ объектілері
Жүйенің объектілері өлшем бірлігін сақтау, тарату және өлшеу нәтижелерін сенімді етуге қажетті негізгі құрамдастарды қамтиды.
- Шама бірліктері (негізінен SI).
- Шама бірліктерінің эталондары (мемлекеттік эталондар).
- Өлшеу құралдары және олардың метрологиялық сипаттамалары.
- Өлшеу нәтижелері мен әдістері және оларға қойылатын талаптар.
- Өлшемді орындау әдістемелері (ӨОӘ).
- Нормативтік құжаттар (НҚ).
Шама бірліктері және мемлекеттік эталондар
Шама бірліктерін қолдану тәртібі
Қазақстан Республикасының аумағында халықаралық бірліктер жүйесінің (SI) шама бірліктерін қолдануға рұқсат етіледі. Өкілетті органның шешімімен SI-ге кірмейтін кейбір бірліктерді қолдануға да рұқсат берілуі мүмкін.
Мемлекеттік эталондардың рөлі
ҚР МӨЖ-нің техникалық негізін шама бірліктерінің мемлекеттік эталондары құрайды. Мемлекеттік эталондар шама бірліктерін сақтау және қайта өндіру үшін қолданылады, әрі бастапқы эталон ретінде өлшем бірліктерін басқа өлшеу құралдарына беру тізбегін қамтамасыз етеді.
Қазақстан Республикасында қолданылатын өлшеу құралдары белгіленген талаптарға және пайдалану шарттарына сәйкес болуы тиіс. Ал өлшеулерді орындау әдістемелері мемлекеттік метрологиялық қадағалау аясында аккредиттеу, аттестаттау және тіркеу рәсімдерінен өтеді.
Мемлекеттік басқару және өкілетті органның функциялары
Өлшем бірлігін қамтамасыз етудің мемлекеттік басқарылуы стандартизация, метрология және сертификаттау жөніндегі өкілетті орган арқылы жүзеге асырылады. Ол метрологиялық қызметтің үйлестірілуін және жүйенің жұмыс істеу тәртібін қамтамасыз етеді.
Негізгі функциялар
- ҚР метрологиялық қызметінің жұмысын үйлестіру.
- Метрология саласындағы іргелі зерттеулерді ұйымдастыру.
- ӨБҚ бойынша нормативтік құжаттарды бекіту және қолдану тәртібін айқындау.
- Өлшеу құралдарын жасау, қолдану және жөндеу тәртібін белгілеу.
- Өлшем бірлігін қамтамасыз етудің мемлекеттік тізілімін (реестрін) жүргізу.
- Халықаралық және аймақтық ұйымдарда Қазақстан Республикасының атынан өкілдік ету.
- Кадрларды даярлау және қайта даярлауды ұйымдастыру.
ҚР МӨЖ-нің техникалық және нормативтік негізі
Техникалық негіз
- Шама бірліктерінің мемлекеттік эталондары жүйесі.
- Өлшеу құралдары, соның ішінде заттар мен материалдардың құрамы мен қасиеттерінің стандартты үлгілері.
- Физикалық константалар және материал қасиеттері туралы стандартты анықтамалық мәліметтер.
Нормативтік негіз нені регламенттейді?
- Шама бірліктерін және салыстырып тексеру сызбаларын.
- Калибрлеу және тексеру әдістері мен құралдарын.
- Метрологиялық сипаттамалардың номенклатурасын.
- Өлшеу дәлдігінің нормаларын және нәтижені көрсету тәсілдерін.
- Өлшеуді орындау әдістемелеріне талаптарды.
- Метрологиялық сараптау, аттестаттау, сынау, тексеру жұмыстарын ұйымдастыру тәртібін.
- Метрология саласындағы терминдер мен анықтамаларды.
Нормативтік құжаттардың топтары
- Жалпы талаптар, нормалар мен ережелерді белгілейтін негізін қалаушы құжаттар.
- Өлшеудің нақты түрлеріне арналған нормалар, ережелер және талаптарды регламенттейтін құжаттар.
ӨБҚ шеңберіндегі негізгі жұмыстар
- ҚР МӨЖ нормативтік құжаттарын әзірлеу және жетілдіру.
- Мемлекеттік эталондарды жасау, сақтау, қолдану және жетілдіру.
- Шама бірліктерін мемлекеттік эталоннан өлшеу құралдарына беру (трассабельдік тізбек).
Өлшеу құралдарының бірізділігі қалай қамтамасыз етіледі?
Өлшеу құралдарының бірізділігі (бірдейлігі) — өлшеу нәтижелерінің салыстырмалылығы мен сенімділігінің практикалық тірегі. Ол бірнеше рәсімдер арқылы жүзеге асырылады.
Негізгі рәсімдер
Сынау: өлшеу құралдарын бекітілген типке сәйкестігін растау және типті бекіту.
Метрологиялық аттестаттау: құралдың өлшеу сипаттамаларын белгіленген тәртіппен бағалау.
Калибрлеу және тексеру: өлшем бірлігін беру және құралдың жарамдылығын растау.
ӨОӘ аттестаттауы: өлшеуді орындау әдістемесінің метрологиялық негізділігін бекіту.
Лицензиялау: өлшем бірлігін қамтамасыз ету бойынша қызметтерді құқықтық реттеу.
Бақылау және қадағалау: мемлекеттік метрологиялық бақылау және метрологиялық қадағалау.
Сарапшылар: жүйенің эксперт-аудиторларын даярлау және аттестаттау.
Халықаралық тану: келісімдер негізінде шетелдік метрологиялық нәтижелерді мойындау және ынтымақтастыққа қатысу.
Қорытынды
Өлшем бірлігін қамтамасыз ету — экономика, қауіпсіздік, денсаулық сақтау, экология және ғылым үшін іргелі инфрақұрылым. ҚР МӨЖ осы салаларда өлшеу нәтижелерінің заңдылығын, салыстырмалылығын және қажетті дәлдігін қамтамасыз ететін ұйымдастырушылық, техникалық және нормативтік тетіктерді біріктіреді.