Қазақша рефераттар

Нормативтік шарттар

Құқық нысаны туралы заңды ұғымды бірнеше ғасыр бойы әлемдегі көптеген мемлекеттер қолданады. Құқық мазмұнының негізгі мәні — мемлекеттік билікті іске асыру үшін және оны уақытында, сапалы орындау үшін қоғамның әр саласында сан қырлы нормативтік актілердің қабылдануында. Бұл нормалар мемлекеттік биліктің қызметін қамтамасыз етіп қана қоймай, қоғамның мүддесі мен мақсаттарын, саясатын жүзеге асыруға да қызмет етеді.

Құқық нысандарының алдында күрделі міндеттер тұратынын қоғам да, мемлекет те жақсы түсінеді. Сондықтан құқықтық нормаларды азаматтар мен заңды тұлғалардың басым көпшілігі ерікті түрде орындайды.

Құқық нысанының мәні және оған қатысты көзқарастар

Жалпы қабылданған түсінік бойынша, құқық нысаны — мемлекеттік биліктің заңға, нормаға айналу түрлері. Бұл пікірді әлем мемлекеттерінің басым бөлігі қолдайды.

Сонымен бірге құқық нысаны туралы өзге де көзқарастар бар:

  • Бірінші: құқықтың өмірге келу жолдарын құқық нысаны деп тану.
  • Екінші: мемлекеттік органдар қабылдаған актілерді құқық нысаны деп қарастыру.
  • Үшінші: қоғамдағы қатынастарды реттеп, басқаратын нормалардың өзін құқық нысаны ретінде түсіну.

Бұл көзқарастардың әрқайсысында шындық бар. Себебі құқықтың маңызы, ықпалы және рөлі сан алуан, ал сол алуан қырлардың көрінісі құқық нысандары арқылы байқалады.

Құқық нысанының негізгі белгілері

Экономикалық негізге сәйкестік

Қоғамның экономикалық базисіне сәйкес қалыптасып, мүдде мен мақсатты іске асыратын нормалар.

Қоғамдық мақсаттарды жүзеге асыру

Халықтың саяси, әлеуметтік және мәдени мақсаттарын іске асыратын нормалар.

Құндылықтарды қорғау

Бостандықты, теңдікті және әділеттікті қорғайтын нормалар.

Заңдылық пен тәртіп

Заңдылықты және қоғамдық тәртіпті қатаң сақтауға бағытталған нормалар.

Құқықты жүзеге асыру нысандары

Құқықтық әдет-ғұрып

Құқықтық әдет-ғұрып — қоғам тарихында мемлекеттің қалыптасу кезеңінде пайда болған ең көне құқық нысандарының бірі. Әдет-ғұрып нормалары адамдар арасындағы қатынастарда ұзақ жылдар қолданылып, тәжірибеде сыналып, біртіндеп қалыптасты.

Тарихи мысалдар

Ману заңы, орыс правдасы, «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы» және басқа да үлгілер.

Қазіргі кезеңде де кейбір дамушы елдерде әдет-ғұрып нормалары арқылы бірқатар қатынастар реттеліп отырады. Бұл нормаларды қолдануға қатысты біркелкі көзқарас жоқ: кей мемлекеттер қарсы болса, көп елдер белгілі дәрежеде пайдаланады.

Егер әдет-ғұрып нормаларын қолдануға мемлекеттік органның нұсқауы немесе рұқсаты берілсе, ол нормалар құқықтық әдет-ғұрып сипатына ие болады.

Әдет

Әдет — адамның қажеттілігіне айналып, орныққан тұрақты әрекет. Адам жақсы немесе жаман әдетпен тумайды; әдет — өмір тәжірибесінің және тәрбиенің нәтижесі. Ол жағымды және жағымсыз болып бөлінеді.

Әдептілік

Әдептілік — моральдық нормаларды дұрыс орындау, мінез-құлық мәдениетін сақтай білу. Ол ата-ананы құрметтеу, үлкенді сыйлау, шыншыл әрі әділетті болу сияқты жалпыға ортақ қағидаларды ұстануды талап етеді.

Әдет-ғұрып нормалары кей жағдайда ресми заңдармен қатар қолданылады. Мұндай нормаларды бұзған тұлғалар заңда көзделген тәртіппен жауапқа тартылуы мүмкін.

Прецеденттік құқық

Прецеденттік құқық — белгілі бір іс бойынша қабылданған шешімнің кейін ұқсас істерді қарағанда басшылыққа алынуы. Оның негізгі түрлері:

  • Соттық прецедент — сот шешімдерінің үлгі ретінде қолданылуы.
  • Әкімшілік прецедент — басқару органдары шығарған шешімдердің кейінгі жағдайларда негізге алынуы.

Заң ғылымы (құқықтық доктрина)

Заң ғылымы (құқықтық доктрина) құқықтың қалыптасуына, дамуына және орындалуына елеулі үлес қосады. Ол құқықтық сана-сезім деңгейін көтеруге де ықпал етеді. Кейбір мұсылман елдерінде құқықтық доктрина кеңінен қолданылады.

Нормативтік шарттар

Нормативтік шарттар қоғамдық қатынастардың негізі бола алады. Олар мемлекеттер арасындағы қатынастарда да, ішкі қоғамдық өмірде де маңызды рөл атқарады.

Мысалдар

ГФР мен ГДР-дың бірігу туралы шарты, мемлекетаралық шарттар, кәсіподақтардың ұжымдық шарттары және т.б.

Осыған байланысты мұндай актілер құқықтың ең күрделі әрі ықпалды негіздерінің бірі болып саналады.

Референдум

Референдумның негізгі түрлері: жалпы мемлекеттік және жергілікті. Референдум — саяси жауапкершілігі жоғары үдеріс әрі саяси күрестің бір нысаны.

Нормативтік-құқықтық актілер

Қоғамдағы қатынастардың басым бөлігі нормативтік-құқықтық актілер арқылы реттеледі және басқарылады. Бұл, біріншіден, норманың мазмұнын ықшам әрі түсінікті түрде көрсетуге мүмкіндік береді; екіншіден, құқықтық нормаларды уақытында өзгертуге, толықтыруға және жаңартуға ыңғайлы.

Нормативтік-құқықтық актілерді дамыту бағыттары

  1. Арнаулы заң қабылдауды жеделдету

    Құқық нысандары туралы арнайы заң қабылдауды жеделдетіп, оның мазмұнын құқық нысандарының барлық түрлерінің маңызы мен рөлін көтеруге бағыттау қажет.

  2. Озық тәжірибені пайдалану

    Кеңес Одағының және дамыған елдердің пайдалы тәжірибесін қолдануға көңіл бөліп, осы мақсатта халықаралық және ғылыми байланыстарды дамыту маңызды.

  3. Құқықтың реттеуші рөлін және Конституцияның маңызын күшейту

    Қоғамды басқаруда құқықтың реттеуші рөлін арттырып, Конституцияның үстемдігін нақты тетіктермен күшейту — құқықтық мемлекетті қалыптастырудың шешуші бағыттарының бірі.

Құқық нысандарының көпқырлылығы

Құқықтың қоғамдағы атқаратын қызметі сан алуан болғандықтан, оның нысандары мен түрлері де көп. Олардың қатарына мыналар жатады:

Құқықтың тарихи ескерткіштері
Тарихи көне мұралар
Археологиялық қазба деректер
Заң жұмыстарының тәжірибесі
Заңгерлердің еңбектері
Заң саласындағы ғылыми еңбектер
Құқықтық шарттар
Нормативтік актілер
Заңдар және заңға тәуелді актілер

Сондай-ақ мемлекеттік органдар қабылдаған әдет-ғұрып, дәстүр, мораль және діни нормалар да, егер олар ресми түрде танылса, құқық нысандары ретінде көрініс табады. Қоғамдағы бірлестіктердің, одақтардың, ұйымдардың, ұжымдардың, саяси партиялардың, кәсіпкерлер одағының нормаларын мемлекет қабылдаса, олар да құқық нысанына айналады.

Құқықтың ең күрделі нысандары

  • Құқық салаларының нормативтік актілері

    Белгілі бір құқық саласына тән қатынастарды реттейтін актілер жүйесі.

  • Қоғам салаларының нормативтік актілері

    Экономика, әлеуметтік сала, мәдениет сияқты бағыттардағы қатынастарды реттейтін актілер.

  • Жоғары мемлекеттік органдар актілері

    Парламенттің, Президенттің, Үкіметтің, министрліктер мен ведомстволардың актілері.

  • Жергілікті органдар актілері

    Әкімдіктер мен мәслихаттар сияқты жергілікті деңгейдегі басқару шешімдері мен қаулылары.

  • Сот жүйесінің актілері

    Сот тәжірибесі және сот актілері арқылы қалыптасатын реттеуші ықпал.

Негізгі ұғымдар: норма, нормативтік акт, құқық

Норма

Норма — белгілі бір қатынасты реттеп, басқаратын ереже.

Нормативтік акт

Нормативтік актілер — қоғамның салалық қатынастарын реттеп, басқаратын нормалардың жүйеленген жиынтығы.

Құқық

Құқық — қоғамдағы барлық қатынастарды реттейтін және басқаратын нормалардың жиынтығы.