Қарулы қақтығыс кезіндегі бала құқықтары
Кіріспе
Адам құқықтары мен бостандықтары: халықаралық нормалардың ұлттық құқыққа ықпалы
Адамның құқықтары мен бостандықтары туралы халықаралық-құқықтық құжаттар жекелеген мемлекеттердің заңдарына тікелей ықпал етеді. Халықаралық құқық қорғау ұйымдарына мүше болған мемлекет өз аумағында халықаралық құқық нормаларын адал әрі толық орындауға міндетті.
Қазақстанның халықаралық міндеттемелері
Қазақстан Республикасы Біріккен Ұлттар Ұйымына және Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық ұйымына мүше болғандықтан, осы ұйымдардың адам құқықтары мен бостандықтарын қорғауға қатысты негізгі құжаттарын мойындайды және ондағы талаптарды орындауды өзіне міндет етеді. Қазақстандағы адам құқықтары мен бостандықтарын айқындайтын нормалар халықаралық құқықтың құрамдас бөлігі ретінде қабылданады.
БҰҰ Жарғысында азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын сөзсіз сақтау және тану әрбір мемлекеттің абыройлы борышы әрі міндеті екені жарияланған. Осы қағидаға сәйкес, әрбір мемлекет өз аумағында тұратын барлық адамдардың құқықтары мен бостандықтарының жүзеге асырылуын қамтамасыз етуге, кемсітушілікке жол бермеуге тиіс.
Заңнаманың қайнар көзі
Халықаралық-құқықтық актілер Қазақстан Республикасындағы заң шығарудың маңызды қайнар көздерінің бірі болып табылады. Қазақстан халықаралық құқық қағидалары мен нормаларын құрметтеп, олардың негізгі талаптарын іс жүзінде басшылыққа алады.
Конституциялық негіз
Қазақстан Республикасының Конституциясы ұлттық құқықтық жүйені халықаралық құқықтық жүйенің құрамдас бөлігі ретінде таниды. Бұл ұстаным құқықтарды қорғаудың институционалдық және құқықтық тетіктерін күшейтеді.
Негізгі кепілдік: құқықтарды негізсіз шектеуге жол бермеу
Адам құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың ең негізгі кепілдігі — оларды негізсіз шектеуге немесе одан айыруға жол бермеу. Құқық пен бостандықты шектеу немесе одан айыру тәртібі тек Конституцияда белгіленеді. Конституцияға сәйкес, мұндай шектеулер төтенше жағдайларда ғана және уақытша сипатта қолданылуы мүмкін.
Құқықтар мен бостандықтардың іске асуына кепілдік беретіндер — осы міндет жүктелген және оны тәжірибеде жүзеге асыратын мемлекеттік органдар, ұйымдар мен лауазымды тұлғалар. Мемлекеттік органдар азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын еркін пайдалануына жағдай жасау үшін құрылады, олардың түпкі мақсаты — азаматтардың заңды құқықтарын қорғау.
Нарықтық қатынастар және мемлекеттің қорғаныш рөлі
Қазақстан өз экономикасын нарықтық қатынастар негізіне көшіруіне байланысты мемлекеттің кепілдік беруші рөлі де кеңейе түсті. Мемлекет және оның органдары азаматтарды, олардың құқықтары мен бостандықтарын тек жекелеген билік иелерінің озбырлығынан ғана емес, сыбайлас жемқорлықтан, парақорлықтан, қызметін жеке пайдасына пайдаланатын тұлғалардан да қорғауға тиіс. Сонымен қатар азаматтарды жеке меншік иелерінің құқық бұзушылықтарынан және өзгенің еңбегін заңсыз пайдаланудан да қорғайтын тетіктер қажет.
Мұндай кепілдіктер балаларға да толық көлемде қолданылуы керек, ал олардың құқықтары халықаралық деңгейде тиімді қамтамасыз етілуге тиіс. Осы мақсатта бірқатар халықаралық құжаттар қабылданған. Дегенмен, бала құқықтары құжаттарда нақты бекітілгенімен, олардың кейбір проблемалық қырларына жеткілікті назар бөлінбейді. Соның салдарынан қазіргі өзекті мәселелердің бір бөлігі толық шешімін таппай отыр.
Ерекше өзектілік: қарулы қақтығыс кезіндегі бала құқықтары
Шешімін кешенді түрде талап ететін ең маңызды бағыттардың бірі — қарулы қақтығыс жағдайындағы бала құқықтарын қорғау. Бұл сала құқықтық реттеу, жауаптылық, психологиялық қолдау және халықаралық нормаларды жетілдіру секілді бірнеше өлшемнен тұрады.
Негізгі бөлім
1) Бала құқығы
Бала құқығы — баланың өмір сүруі, дамуы, қауіпсіздігі, білім алуы және ар-намысы мен қадір-қасиетінің қорғалуы үшін қажетті құқықтық кепілдіктердің жиынтығы. Бұл құқықтар халықаралық нормалармен және ұлттық заңнамамен қамтамасыз етілуі тиіс.
2) Балалардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау — ұлттық саясаттың басты бағыттарының бірі
Балалардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау Қазақстан Республикасы ұлттық саясатының негізгі бағыттарының бірі ретінде қарастырылады. Бұл міндет мемлекеттік органдардың күнделікті қызметінде, әлеуметтік қолдау жүйесінде және құқық қолдану тәжірибесінде нақты іске асуға тиіс.
3) Қарулы қақтығыс кезіндегі бала құқықтары
Қарулы қақтығыс жағдайында балалардың негізгі құқықтары — өмір сүру, қауіпсіздік, медициналық көмек алу, отбасымен байланысын сақтау, зорлық-зомбылықтан қорғалу және гуманитарлық қолдауға қол жеткізу — ерекше қорғауды талап етеді.
4) Қарулы қақтығыс кезіндегі балалардың мәртебесі
Қарулы қақтығыс кезінде балалардың мәртебесі халықаралық гуманитарлық құқық нормалары тұрғысынан айқындалады. Балалар — ең осал топтардың бірі, сондықтан оларға қатысты қорғаныс шаралары күшейтілген режимде қолданылуы қажет.
5) Бала құқықтарын қамтамасыз етуші ұйым: Халықаралық Қызыл Крест Комитетінің құқықтық мәртебесі
Қарулы қақтығыс жағдайларында балаларды және жалпы азаматтық халықты қорғауда ерекше рөл атқаратын ұйымдардың бірі — Халықаралық Қызыл Крест Комитеті. Оның құқықтық мәртебесі халықаралық гуманитарлық құқық шеңберінде айқындалып, қақтығыс аймақтарында қорғау және гуманитарлық көмек көрсету тетіктерін іске асыруға мүмкіндік береді.
Ұсыныстар
Қарулы қақтығыс кезіндегі бала құқықтарын қорғауды күшейту үшін мынадай шаралар ұсынылады:
- Балалардың қарулы қақтығысқа қатысуына жол берген тұлғаларды заң шеңберінде жауапқа тарту.
- Қақтығыс кезінде психикалық зардап шеккен балаларға көмек көрсету институтын толыққанды дамыту.
- Кейбір халықаралық құжаттарға өзгерістер мен толықтырулар енгізу арқылы қорғау тетіктерін нақтылау.
- Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіндегі «Бейбітшілік пен адамзат қауіпсіздігіне қарсы қылмыстар» тарауына тиісті өзгерістер енгізу.
Қорытынды
Халықаралық құқық нормалары мен ұлттық заңнама өзара байланыста дамып, адам құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың ортақ жүйесін қалыптастырады. Бұл жүйеде балалардың құқықтарын қорғау — мемлекеттің де, халықаралық қауымдастықтың да басым міндеттерінің бірі. Әсіресе қарулы қақтығыс жағдайында балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету, құқықтық қорғау тетіктерін күшейту және психологиялық оңалту шараларын дамыту уақыт талабына сай кешенді қадамдарды қажет етеді.
Пайдаланылған әдебиеттер
Бұл мәтінде әдебиеттер тізімі көрсетілмеген. Егер дереккөздеріңізді жіберсеңіз, оларды бірыңғай стандартқа келтіріп, осы бөлімге рәсімдеп енгізуге болады.
Ескерту: Бастапқы материалда «курстық жұмыс — 26 бет» деген техникалық белгі болған, ол мәтіннен алынып тасталды.