Ғарыш пен байланыс
Қазақстандағы ғарыш саласын дамыту: жобалар, инфрақұрылым және басымдықтар
Ғарыш қызметі Қазақстанның үдемелі индустриялық-инновациялық даму күн тәртібіндегі басым секторлардың бірі саналады. Елдегі бастамалар 2010–2014 жылдарға арналған ғарыш қызметін дамыту бағдарламасы аясындағы жобалармен жүйеленіп, спутниктік байланыс, Жерді қашықтан зондтау, өндірістік инфрақұрылым және кадрлық әлеует бағыттарына шоғырланды.
KazSat-3 және жерүсті инфрақұрылымы
KazSat-3: халықаралық кооперация үлгісі
KazSat-3 ғарыш аппаратын әзірлеу жобасы Ле Бурже (Франция, Париж) авиациялық-ғарыш салонында академик М.Ф. Решетнев атындағы «Ақпараттық спутниктік жүйелер» ААҚ (Ресей) компаниясы мен «Ғарыштық байланыс республикалық орталығы» арасындағы келісім-шартқа қол қою нәтижесінде бастау алды. Келісім бойынша ресейлік компания негізгі орындаушы ретінде, ал Thales Alenia Space (Еуропа) әріптес ретінде белгіленді. Ұшыру мерзімі 2013 жылдың соңы ретінде жоспарланды.
Резервтік басқару кешені
Алматы облысы, Іле ауданы аумағында ғарыш аппараттарын жерден басқаруға арналған резервтік кешеннің құрылысы жүргізіліп, 2012 жылдың басында іске қосылады деп күтілді.
Дифференциалды станциялар желісі
Ақмола және Алматы облыстарында 10 дифференциалды станция, сондай-ақ мобильді дифференциалды станция құру және Астана қаласында өңірлік орталықты іске қосу жұмыстары қолға алынды.
Жерді қашықтан зондтау және өндірістік база
ЖҚЗ жүйесі және құрастыру-сынақ кешені
Жерді қашықтан зондтау жүйесіне арналған жобаның құрылысы басталды. Сонымен бірге «Астана – жаңа қала» арнайы экономикалық аймағында 30 гектар аумақта ғарыш аппараттарын жинақтау-сынақтан өткізу кешенінің құрылысы жүргізілді.
«Ғалам» ЖШС негізінде қазақ-француз бірлескен кәсіпорны құрылып, франциялық EADS Astrium компаниясымен қажетті құрал-жабдықтарды жеткізу бойынша келісім жасалды. Тәжірибе жинақтау үшін 24 қазақстандық инженер Франциядағы кәсіпорындарға жіберілді.
Байқоңыр және ұшыру жобалары: мүмкіндіктер мен тәуекелдер
Бәйтерек кешені
Байқоңыр ғарыш айлағы аумағында «Бәйтерек» зымыран ұшыру кешенін салу жобасының техникалық-экономикалық негіздемесі Экономикалық даму және сауда министрлігінде қаралғаны айтылды. Жобаның құны 223 млн доллардан 1 млрд 248 млн долларға дейін өскені көрсетілді.
Днепр және Зенит бағыттары
Қазақстанның «Днепр» және «Зенит» зымыран кешені жобаларына қатысуы туралы да мәлімет берілді. «Зенит» бойынша «Наземный старт» жобасына Қазақстанның Ресей және Украинамен бірлесіп қатысуын пысықтайтын жұмыс тобы құрылды.
Өткір күн тәртібі
- Байқоңырдағы әлеуметтік және экологиялық мәселелерді жүйелі шешу.
- KazSat-2 мүмкіндігін тиімді пайдалану және халыққа қызмет көрсету құнын төмендету.
- Ғылыми орталықтарды жаңғырту, мақсатты қаржыландыруды нақтылау.
- «Ғарыш қызметі туралы» заң жобасын жан-жақты пысықтап, жыл соңына дейін қабылдау.
Қазақстанның ұстанымы: бейбіт даму және прагматикалық таңдау
Әлемдік тәжірибе және ұлттық шектеулер
Әртүрлі мемлекеттердің ғарышты игерудегі мақсаттары бірдей емес. Мысалы, Иранның ғарыш саласы көбіне әскери қауіпсіздік пен қорғанысқа бағдарланады. Ал Ресей, АҚШ, Қытай сияқты елдер байланыс, қорғаныс, ғылыми-академиялық зерттеулерді қатар дамыта алады. Қазақстан үшін барлық бағытта бір мезетте бірдей күш жұмсау қиын: мұндай модель аса ірі қаржылық ресурстарды қажет етеді.
Бейбіт қағида
Қазақстан ғарыш саласын бейбіт мақсатта дамытуды көздейді. Атом технологиясын әскери мақсатта қолдануға болмайтыны сияқты, ғарышты да әскери қақтығыс алаңына айналдыру қауіпті. Бұл қағидат халықаралық деңгейде де нақты талапқа айналуы тиіс, өйткені саланың теріс мақсатта қолданылуы орасан зиян келтіруі мүмкін.
Миллиардтаған қаржыны зымыранға қарсы қорғаныс сияқты әскери бағыттарға құю Қазақстан үшін тиімсіз: ел соңғы онжылдықтарда әскери амбицияға емес, бейбіт имиджге сүйеніп келеді.
Пайдалы нәтиже өлшемі
Прагматикалық тұрғыдан алғанда, мемлекет қазынасына нақты пайда әкеліп, азаматтарға қызмет ететін жобалардың маңызы жоғары. Сондықтан басымдықтар байланыс, инфрақұрылым және қолданбалы сервистер арқылы әлеуметтік-экономикалық әсер беруге бағытталады.
Ғарышқа қаржы: әлемдік тренд және күтілетін қайтарым
Әлемдік экономикалық дағдарыс кезеңдерінде де көптеген ғарыш державалары қаржыландыруды қысқартудан гөрі ұлғайтуды таңдады. Бір кезеңдегі деректер бойынша ғарыш бағдарламалары бюджеті: АҚШ-та — 16,8 млрд доллар, Жапонияда — 5 млрд, Қытайда — 1,5 млрд, Ресейде — 1,2 млрд болған.
Қайтарым логикасы
NASA мәліметі бойынша, ғарыш саласына салынған әрбір 1 доллар шамамен 5–6 доллар болып қайтады деген бағалау айтылған.
Нарықтық нәтиже
Сарапшылар соңғы жылдары Ресейдің ғарыштық зымыран саласындағы пайдасы үш есеге, ал жалпы қайтарымы екі есеге артқанын келтіреді.
Қазақстан үшін міндет — индустриялық-инновациялық стратегияға қызмет ететін, ғарыш индустриясы кластерін қалыптастыратын, халықаралық серпінді жобаларды іске асыратын және әлемдік ғылыми-техникалық кеңістікке кірігуге мүмкіндік беретін ұлттық ғарыш секторын дамыту.
Ғарыш пен байланыс: негізгі басымдық
Соңғы жылдары Қазақстан ғарыш жобаларына белсенді қатысып келеді, алайда барлық бағытқа бірдей «шашыраңқы» жұмсалмай, негізгі нысаналы бағыттарға ғана шоғырлану қажеттігі де анық сезілді. ҚР Ұлттық ғарыш агенттігінің төрағасы Т. Мұсабаевтың бағалауынша, 2020 жылға дейінгі кезеңде ғарыш саласына жыл сайын шамамен 316 млн АҚШ доллары қажет.
2020 жылға дейінгі мақсаттар
- Орбитада 12 ғарыш аппаратынан тұратын топтаманы қалыптастыру.
- Спутниктік байланыс арналарына сұранысты қанағаттандыру.
- Өңірлерді көп бағдарламалы телехабарлармен қамтамасыз ету.
Азаматтар Қазсат ұлттық жүйесін кеңінен пайдалану байланыс құнын төмендетеді деп күтеді. Бұған қоса, ғарыш технологиялары табиғи апаттарды алдын ала болжау әлеуетін арттыра алады. Бұл бағытты тіпті жетекші державалардың өзі толық меңгеріп болған жоқ, бірақ әлемдегі ірі стихиялық апаттар болжамға инвестиция салудың маңызын көрсетіп отыр.
Кадр даярлау: саланың шешуші факторы
Ғарыш саласы — ғылымды көп қажет ететін, ең күрделі бағыттардың бірі. Бұл секторға қатысу мемлекет беделіне, экономикалық және ғылыми-техникалық әлеуетіне ықпал етеді. Сондықтан жоғары білікті кадрларсыз стратегиялық мақсаттарды іске асыру мүмкін емес.
Базалық ЖОО-лар
Қазғарыштың ұсынысымен ғарыш мамандарын даярлайтын базалық жоғары оқу орындары ретінде мына ұйымдар анықталды: Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ, Қ.И. Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ, Алматы энергетика және байланыс институты, Азаматтық авиация академиясы. Бұл оқу орындарында даярлау жұмыстары басталып, аэроғарыш факультеттерін ашу бағытындағы жұмыстар жүргізілуде.
Халықаралық білім және практика
«Болашақ» бағдарламасы бойынша 58 стипендиат 9 мамандық бағытында Ресей, АҚШ, Ұлыбритания, Франция, Германия, Нидерланды, Канада, Қытай елдерінде білім алуда. Байқоңыр қаласындағы Мәскеу авиация институты филиалында мемлекеттік қаржыландыру негізінде 205 студент оқиды.
Институционалдық тірек және қайта даярлау
Ғарыш саласын кадрлармен қамтамасыз етуді дамытудың басты ұйымы ретінде «Ғарыштық зерттеулер мен технологиялар ұлттық орталығы» АҚ белгіленді. Мұнда ғалымдарды даярлау, шетелдік тағылымдамаларды ұйымдастыру және біліктілікті арттыру бойынша жүйелі семинарлар өткізу бағытындағы жұмыстар жүргізіледі.
Франциядағы тәжірибе
«Қазақстан Ғарыш Сапары» ҰК АҚ мен Astrium SAS келісімі аясында 24 инженерден құралған топ Франция кәсіпорындарында өндірістік тәжірибе жинап, практикалық білім алды.
Самара мектебі
С.П. Королев атындағы Самара мемлекеттік аэроғарыш университетімен ынтымақтастық аясында «Бәйтерек» БК АҚ-ның 12 қызметкері компьютерлік жобалық модельдеу бағдарламаларын меңгерді.
«Болашақ» түлектерін жұмыспен қамту да ілгерілеп келеді: Қазғарышта және оған қарасты ұйымдарда бағдарламаның 10-нан астам түлегі еңбек етуде.
Қорытынды бағыт
Қазақстан үшін ғарыш саласын дамыту — бедел құралы ғана емес, байланыс тарифтерін төмендету, технологиялық өндіріс қалыптастыру, ЖҚЗ арқылы экономикаға дерек беру және білікті кадрлар өсіру сияқты нақты нәтижелерге жетелейтін ұзақ мерзімді инвестиция. Табыстың кілті — басымдықтарды дәл анықтау, инфрақұрылымды жүйелі аяқтау және ғылыми-өндірістік кадрлық әлеуетті тұрақты күшейту.