Имандылықтың денсаулыққа әсері

Денсаулық — ұлттық өрлеудің іргетасы

Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың халыққа Жолдауында 2030 жылға дейін экономикалық-әлеуметтік биіктерге көтерілу үшін рухани байлық пен денсаулықтың қажеттігі ерекше аталады. Дәрігер ретінде маған «Қазақстан азаматтарының денсаулығы, білімі мен әл-ауқаты» бағыты айрықша ой салды.

Сондықтан салауатты өмір салтын қалыптастыру мен оны насихаттауды күшейту қажет. Әсіресе жас ұрпақтың бойына тазалық пен сергектікті сіңіру — ортақ міндет.

Жүйелі қиындықтар және мемлекеттік басымдық

Бүгінде медицина саласы түрлі қиындықтарды бастан өткеріп отырғаны жасырын емес: нарық қысымы мен экономикалық қолайсыздықтар да әсер етуде. Осындай жағдайда Елбасының 1998 жылғы 18 мамырдағы «Қазақстан Республикасы азаматтарының денсаулық жағдайын жақсарту жөніндегі бірінші кезектегі шаралар туралы» Жарлығы дәрігерлер қауымында үлкен үміт туғызды.

• Көмек сапасы

  Дәрігерлік-санитарлық көмектің сапасын көтеру — еммен шектелмей, алдын алуға бет бұру.

• Ана мен бала

  Ана мен бала денсаулығын қорғау — ұлттың келешек әлеуетін қорғау.

• Таза орта

  Қоршаған ортаны таза ұстау — аурудың көптеген себебін түбірінен әлсіретеді.

• Ауыз су

  Халықты сапалы ауыз сумен қамтамасыз ету — қоғамдық денсаулықтың негізгі шарты.

Бұған дейін өлім-жітімнің көбеюі, сәби шетінеуі, халық денсаулығының төмендеуі секілді күрделі құбылыстарға тек медицина қызметкерлері ғана жауапты деген біржақты көзқарас басым болды. Ал шын мәнінде мәселе көп факторлы: экология, тұрмыс дағдысы, қоршаған орта сапасы, әлеуметтік мінез-құлық және білім деңгейі қатар әсер етеді.

Денсаулыққа не көбірек әсер етеді?

Денсаулықтың қадірін адам көбіне ауырғанда ғана біледі. Дегенмен денсаулықтың мықты болуы ең алдымен адамның өзіне байланысты. Оған қоса ауа, су, тағам сапасы мен экологиялық ахуал да айтарлықтай ықпал етеді.

Алаңдататын деректер және қоғамдық жауапкершілік

Ресми деректерге сүйенсек (БҰҰ Даму бағдарламасының 1995 жылғы есебі), науқастар саны жыл сайын өсіп отырған. Ауруханалардағы өлім-жітім көрсеткіші, қатерлі ісік, туберкулез, әйелдер денсаулығы, ана мен бала қауіпсіздігі мәселелері күрделене түскені байқалған.

Кеңестік кезеңде профилактикаға жүйелі көңіл бөлінгені жиі айтылады. Қалай болғанда да, бүгінгі міндет — өткенді аңсау емес, алдын алу мәдениетін жаңғыртып, халықтың денсаулық сауатын күшейту.

Өзін-өзі күту: негізгі сұрақтар

Денсаулыққа ең көп зиян келтіретін нәрсе — өз бетімен емделу, күмәнді емшілер мен «экстрасенстерге» алданып, ауруды асқындырып алу. Көп адам «неге ауырдым?» деген сұрақты уақытында қоймайды. Ал жауап көбіне күн тәртібінен басталады.

Денсаулықты сақтаудың ең дұрыс жолы — зиянды әдеттерге үйір болмау, салауатты өмір салтын ұстану, ауруды асқындырмай дер кезінде алдын алу және тексеруден өту. Медицинаның түпкі мақсаты да — осы.

Ауру қалай пайда болады: бейімделу шегі

Ғылыми-техникалық даму қоршаған ортаны ғана емес, адамның өмір сүру жағдайын да өзгертеді. Организмнің зиянды ықпалдармен күресу мүмкіндігі сарқылғанда ғана гипертония, инфаркт, невроз, вегетативтік бұзылыстар, қатерлі ісік, қант диабеті, семіздік сияқты аурулар пайда болатынын зерттеулер көрсетеді.

Өз организміңе билік жүргізіп үйрену медицина тілінде өзін-өзі тәрбиелеу, өзін-өзі шынықтыру тәсілдерімен байланыстырылады (аутогендік жаттығу). Бірақ көптеген адам керісінше, дағдысымен өз денсаулығына қиянат жасап, организмнің қалыпты жұмысын әлсіретеді.

Тәртіп, тазалық, қозғалыс: күнделікті дағдының құны

Салауатты өмір сүру ережелері мектептен белгілі болғанымен, күнделікті өмірде көп жағдайда ескерусіз қалады. Мұның басты себебі — жалқаулық пен бойкүйездікке қарсы тұратын ерік-жігердің әлсіздігі.

Тағы да қайталап айтуға тура келеді: ауырып ем іздегеннен гөрі, сау кезде салауатты өмір сүріп, ауырмаудың амалын іздеу әлдеқайда тиімді.

Денсаулық сауаты және қауіпті кеңестер

Қазір ауру туралы кітап көп болғанымен, денсаулық мәдениетін жүйелі қалыптастыратын түсінікті құралдар жеткіліксіз. Соның салдарынан кез келген кеңеске сеніп, өзіне зиян келтіріп алатындар бар. Мәселен, кейбіреулер «өз зәріңді іш» сияқты қауіпті, ғылыми негізсіз кеңестерді таратады. Дәрігерлік көзқарас бойынша, мұндай әрекет денсаулыққа зиян келтіруі мүмкін, өйткені ағзадан шығарылатын сұйықтықта қажетсіз алмасу өнімдері болады.

Н.М. Амосов ұсынған тоғыз қағида

Әйгілі кардиохирург, академик Н.М. Амосов «Раздумья о здоровье» еңбегінде денсаулыққа қатысты бірқатар қағиданы ұсынады. Төменде мәтіндегі мазмұн ықшамдалып, тілдік тұрғыдан түзетіліп берілді.

1. 1) Жауапкершілік — алдымен өзіңізде

   Аурудың көп себебі табиғаттан да, қоғамнан да емес: көбіне жалқаулық, қомағайлық, қисынсыз дағдылар адамды әлсіретеді.

2. 2) Медицинаға соқыр сенім артпаңыз

   Медицина көп ауруды емдей алады, бірақ адамды денсаулық мәдениетіне өзі ғана үйрете алмайды. Артық емге, негізсіз диагнозға ермей, сауатты болу қажет.

3. 3) Денсаулық — үздіксіз еңбек

   Дені сау болу үшін тұрақты күш жұмсау керек. Қартаю мен ауру тереңдеген сайын, бұл күштің мөлшері де артады.

4. 4) Ынта мен мақсат шешуші рөл атқарады

   Күш жұмсау көлемі ынтаға байланысты; ал ынта — мақсаттың маңызы, уақыт және оған жету мүмкіндігімен айқындалады.

5. 5) Төрт тірек және бір толықтыру

   Денсаулық үшін: дене еңбегі (қозғалыс), тамақты мөлшерлеу, уақытты дұрыс пайдалану, шынығу және демала білу қажет. Қосымша шарт — бақытты өмір.

6. 6) Күн сайын 20–30 минут белсенді қозғалыс

   Қан тамырыңыз екі есе қатты соғатындай деңгейде күніне 20–30 минут дене шынықтыру жеткілікті; екі есе көбейтсеңіз — тіпті жақсы.

7. 7) Тамақта шектеу және салмақ бақылауы

   Салмақты тұрақты ұстау маңызды: шамамен бой ұзындығынан 100 см алып тастаған санға жуық салмақ тиімді деп беріледі.

8. 8) Босаңсу дағдысы және мінез салмақтылығы

   Өзін-өзі босаңсыта білу — дағды. Оған қоса сабырлы мінез көп нәрсені жеңілдетеді.

9. 9) Бақыт және денсаулық байланысы

   Денсаулық отбасында да, жұмыста да бақытты болуға көмектеседі, бірақ жалғыз өзі бәрін шешпейді. Дегенмен ауру адамды бақытсыз ететіні анық.

Имандылықтың денсаулыққа әсері

Денсаулық — адам өмірінің тірегі. Денсаулығы әлсіз адамға қоғамда да, отбасында да оңай емес. Соған қарамастан, көпшілік профилактикалық тексеруді кейінге ысырып, күнделікті күйбең тірлікпен жүріп қалады.

Ауруға апаратын негізгі себептердің бірі ретінде жұмыс орнында немесе отбасында қалыптасатын психологиялық дискомфорт көрсетіледі. Мұндай жағдайда адамның жұқпалы ауруларға қарсы тұру қабілеті төмендеуі мүмкін. Ал рухани ұстанымы берік, мінезі салмақты адам келеңсіздіктің алдын алуға және дағдарыстан шығуға бейім болады деген ой беріледі.

Қоршаған орта, киім және үйлесімді тамақтану

Қоршаған ортаның әсері шаршаңқылықтан бастап, ауыр ауруға дейін жеткізуі мүмкін. Мәтінде табиғат құбылыстарынан (күн, жел, қар, жауын) қорғанудың бір жолы — киімнің ауа райына сәйкестігі екені, ал дәстүрлі діни киім үлгілерінде қорғанысқа бағытталған ұстанымдар бар екені айтылады.

Көп тамақтану салмақ қосуға, ерте қартаюға және ағзаның тазару үдерістерін қиындатуға ықпал ететіні ескертіледі. Әсіресе кешкі уақытта зиянды әдеттермен (темекі, ішімдік) әуестену өмір ұзақтығын қысқартатыны туралы ой айтылады.

Ұйқы, мінез және зиянды әдеттер

Мәтінде шамадан тыс көп ұйқы да, ұйқының жеткіліксіздігі де адамның жүйке жүйесіне салмақ түсіріп, әлсіретуі мүмкін екені аталады. Сонымен бірге ризашылықтың азаюы, көрсеқызарлық пен астамшылық сияқты мінез сипаттары ұзақ мерзімде ішкі күйзелісті күшейтіп, денсаулыққа кері әсер етуі ықтимал деген пайым бар.

Нәпсіқұмарлық, теңсіздік және әл-ауқат

Соңында мәтін қоғамдық құндылықтар мәселесіне ойысады: нәпсіқұмарлық пен зиянды әдеттер күшейген жерде отбасы іргесі сөгіліп, адамдар жалғыздық пен салқындыққа ұшырауы мүмкін. Сондай-ақ теңсіздік пен әділетсіздіктің тереңдеуіне де осындай бақылаусыз құмарлықтар ықпал ететіні айтылады.

Бұл ойдың түйіні — денсаулық мәдениеті тек дәрігерлік кеңеспен шектелмейді; ол адам мінезі, қоғам құндылықтары және күнделікті таңдаулармен бірге қалыптасады.