Жануарлардың қатынас жасау тәсілдері мен адамның сөйлеу тілінің арасындағы ерекшелік - олардың ойлау әрекетінді
Жануарлар мен адам психикасындағы негізгі айырмашылықтар
Жануарлар мен адам психикасы өзіндік ерекшеліктерімен ажыратылады. Екеуінің де психикалық процестері сыртқы әлемді бейнелеуге қызмет еткенімен, адамның психикасы әлеуметтік тәжірибеге, саналы тілге және тарихи дамуға сүйенеді.
Түйін: жануар психикасы көбіне тікелей әсерге тәуелді болса, адам психикасы дерексіз ойлау, жоспарлау және қоғамдық тәжірибені меңгеру арқылы кеңейеді.
Тіл және қарым-қатынас: белгі беру мен мағыналы сөйлеу
Жануарлардың «тілі» көбіне белгі беру деңгейінде қалып қояды: дабыл, ым-ишара, дыбыс арқылы нақты жағдайға қатысты ақпарат жеткізеді. Ал адам анық сөйлеу тілі арқылы тек қазіргі жағдайды ғана емес, болашақты да талқылап, күрделі мазмұнды ойды басқа адамдарға түсінікті түрде жеткізеді.
Сөйлеу нәтижесінде адам әлеуметтік тәжірибесін өзгелермен бөліседі, пікір алмасады, білімін толықтырады. Тілдің дамуы адамның бейнелеу мүмкіндігін қайта құрып, ойлауға жаңа сапалар қосады: адам өзі ешқашан кездестірмеген құбылыстар туралы да түсінік қалыптастыра алады және сезімдік әсерлеріне саналы түрде «есеп бере» бастайды.
Ойлау ерекшелігі: әрекеттік ойлау және дерексіздендіру
Жануарлардың қатынас жасау тәсілі мен адамның сөйлеу тілі арасындағы айырмашылық ойлау әрекетінде ерекше байқалады. Зерттеулер жоғары сатыдағы жануарларда әрекеттік ойлау кездесетінін көрсетеді. Мысалы, маймыл кей жағдайда құралды пайдаланып, мақсатқа жету үшін айла-тәсіл қолдана алады.
Дегенмен жануар психикасы көбіне сыртқы әсерді тікелей қабылдауға тәуелді. Ал адам нақты жағдайларға бейімделуде дерексіздендіру әрекетіне сүйеніп, іс-әрекет нәтижесін алдын ала болжайды: ол жағдайды ғана емес, сол жағдайдан шығатын ықтимал нәтижелерді де пайымдайды.
Құрал қолдану: көрнекі әрекеттен жоспарлы еңбекке
Адам еңбек құралдарын ойлап табады, жоспарлап жасайды, қажет кезінде қолданады және сақтайды. Жануарлар да құралды қолдануы мүмкін, бірақ көбіне ол нақты, көрнекі әрекетпен шектеледі: басқа жағдайда құралдың «керек болуы мүмкін» екенін алдын ала танып, жоспарлау сирек байқалады.
Жануарларда
- Құрал нақты жағдайға тәуелді қолданылады
- Зат белгілі бір контексте ғана мәнге ие болады
- Бірлескен мақсатты еңбек тұрақты қалыптаспайды
Адамда
- Құрал жоспарланып жасалады және сақталады
- Нәтиже алдын ала болжанып, әрекет соған сай құрылады
- Құрал-сайман бірлескен еңбек барысында ортақ пайдаланылады
Жануарлардың заттық-құралдық әрекетінде ұжымдық бірлесу сипаты айқын емес: бір жануар екіншісінің әрекетін бақылауы мүмкін, бірақ мақсатты түрде көмектесіп, бірлесіп жоспарланған жұмыс атқару тұрақты қалып ретінде көрінбейді.
Қоғамдық тәжірибе және жоғары психикалық функциялар
Адам психикасының саналылық қырының маңызды ерекшелігі — қоғамдық тәжірибені бір-біріне жеткізуі және мұра етіп қалдыруы. Адам да, жануар да жеке тәжірибе жинақтайды, бірақ адам оны саналы түрде меңгереді. Әрбір адамның мінез-құлқында қоғамдық тәжірибенің ізі байқалады, ал сол тәжірибе психиканың дамуына күшті ықпал етеді.
Нәресте дүниеге келген сәттен бастап әлеуметтік ортаға енеді: адамдармен қатынасқа түседі, әрекет жасайды, құралдарды меңгереді. Осы орта әсерінен адамға ғана тән жоғары функциялар қалыптасады: ырықты зейін, ырықты ес, абстрактылы ойлау.
Эмоция және адамға тән жан дүниелік тереңдік
Сезімнің дамуы мен абстрактылы ойлау нәтижесінде адам болмысты тереңірек танып-білуге ұмтылады: заттар мен құбылыстар арасындағы байланыстарды ашады, себеп-салдарды пайымдайды, эмоциялық тұрғыдан сан қырлы әсерленеді. Бұл — адам психикасының тағы бір ерекшелігі.
Тек адам ғана басынан кешірген оқиғаларға саналы түрде қайғырып, қуанады; өзгенің күйіне жанашырлық танытып, бірге тебірене алады. Табиғат әсемдігін қабылдап шаттану, жасампаз еңбектің нәтижесіне қуану сияқты сезімдер арқылы адам ақыл-ой сезімін байытып, рухани әлемін кеңейтеді.
Даму заңдылығы: биологиялық эволюция және тарихи-қоғамдық даму
Жануарлар дүниесінің дамуы негізінен биологиялық эволюция заңдарына тәуелді. Ал адам санасы қоғамның тарихи даму заңдылықтарына бағынады. Адамдардың өзара қарым-қатынасы мен өмір тәжірибесі оның көңіл-күйін, ырықты зейінін, есте сақтауын, абстрактылы ойлауын жетілдіріп, тұлғалық қасиеттерін қалыптастырады.
Мұны әлеуметтік ортадан ұзақ уақыт шет қалған, ерте жастан жануарлар арасында өскен балалар туралы деректер де жанама түрде аңғартады: мұндай жағдайларда адамға тән әлеуметтік дағдылар толық қалыптаспай, мінез-құлықта жабайы ортаға бейім реакциялар басым болуы мүмкін. Демек, адам болып қалыптасу үшін туғаннан бастап адамдар арасындағы әлеуметтік орта шешуші мәнге ие.
Сананың қалыптасуы: еңбек, құрал және алғашқы қоғамдық қатынастар
Адам психикасы — материяның эволюциялық дамуының нәтижесі. Психиканың даму сатыларын талдау сананың пайда болуы биологиялық алғышарттармен байланысты екенін көрсетеді. Алайда адам санасының толық мағынадағы ерекшелігі оның қоғамдық қатынастарында ашылады: сана — қоғамдық тәжірибемен ұштасқан күрделі жүйе.
Алғашқы адамдар топтасып өмір сүріп, бірлесіп қорғанған, азық табуда көмектескен және еңбек құралдарын жасап қолданған. Еңбек әрекеті барысында қимыл-қозғалыс күрделеніп, денені тік ұстау мен қолдың икемделуі артқан. Бұл өзгерістер жоғары жүйке жүйесінің, әсіресе бас мидың жетілуіне елеулі ықпал еткен.
Қорытынды: адам психикасының басты айырмашылықтары — мағыналы тіл, дерексіз ойлау мен болжау, жоспарлы еңбек, бірлескен іс-әрекет, қоғамдық тәжірибені меңгеру және тарихи-қоғамдық даму логикасына бағыныштылық.
Кілт ұғым
Сөйлеу тілі
Әлеуметтік тәжірибені жеткізіп, ойлауды қайта құратын негізгі құрал.
Кілт ұғым
Дерексіз ойлау
Нақты жағдайдан шығып, нәтижені алдын ала пайымдау қабілеті.
Кілт ұғым
Қоғамдық тәжірибе
Сананың тарихи дамуын қамтамасыз ететін ортақ мұра.