Көркем шығармадағы диалог проблемасы сандаған ғылыми зерттеу еңбектерге нысана боларлық күрделі әлем

Диалогтың мәні: шындықты бірлесіп іздеу

Диалог арқылы адамдар бір-бірімен тығыз қарым-қатынас орнатып, рухани және мәдени байланыс құрады, күнделікті өмірден хабардар болады, қоғамдағы орнын айқындап, бағыт-бағдарын анықтайды. Роман жанрын зерттеуші М. Бахтиннің пайымынша, шындық жеке адам санасында дайын күйде пайда болмайды; ол шындықты іздеуші адамдардың диалогтық өзара сөйлесуі барысында қалыптасады.

Көркем диалог және ауызекі диалог: құрылымдық айырмашылық

Орыс тіл білімі дәстүрінде көркем диалогтың белгілі бір құрылымдарға бөлінетіні, өзіндік шекаралары болатыны айтылады. Оның ауызекі диалогтан негізгі айырмашылықтары — байланысу тәсілі, репликалардың аралығы, сондай-ақ берілген диалогтың мақсат-бағдары.

Көркем диалог бір жағынан типтендіру қызметін атқарса, екінші жағынан стильдік қызметі арқылы кейіпкер тілінің даралығын, авторлық көркемдік жүйені айқындайды. Ол адамдардың тілдік қолданыс өрісін нақты көрсететін құрал ретінде де бағаланады.

Диалог типологиясы: Г. С. Иманғалиева жіктемесі

Орыс тіл білімі ғалымдарының тұжырымдарына сүйене отырып, жас ғалым Г. С. Иманғалиева қазақ және орыс тілдері материалы негізінде диалог үлгілерін жинақтап, оларды үш ірі топқа бөледі.

Әлемдік зерттеулер контексті: орыс, неміс, ағылшын және америкалық бағыттар

1974 жылы шыққан әдеби терминдер сөздігінде диалогқа анықтама беріліп қана қоймай, оның әдебиеттің барлық жанрларында көркемдік құрал ретінде қолданылатыны атап көрсетіледі. Бұл бағдар өзге филологиялық дәстүрлерде де жалғасқан.

Академик В. Виноградов көркем әдебиет пен театр жанрларындағы диалогқа тән төл сипаттарға әдебиеттанушылардың да жеткілікті мән бермей келе жатқанын ескертіп, диалогты әр түрлі аспектілерде қарастыру қажеттігін негіздейді.

Драмадағы диалог: сюжет, конфликт, характерді ашудың өзегі

Драмада диалог кейбір монологтардың араласуымен баяндаудың тұтас деңгейін қамтиды. Авторлық ремаркалар сахналық жағдайды танытып, актер ойынына бағдар берсе де, олар сахналық мәтіннің сыртында тұрады. Сондықтан драмалық диалог сюжет пен конфликтіні дамыту, характерді ашу міндетін айрықша сапада атқаруға тиіс.

Кейіпкерлер сұхбаты арқылы мезгілдік және мекендік өлшемдер кеңейіп, образдың қалыптасу тарихы ашылады, әрекеттердің психологиялық уәжі нақтыланады. Кей тұста авторлық және лирикалық шегіністер сөз арқылы шығарманың идеясын айқындап, характер дамуын диалог ырғағымен ұштастыра береді.

Диалог арқылы сыртқы әлем бейнеленіп, пейзаж бен портрет сипатталады; заттық орта кейіпкердің субъективті түйсінулерімен астасып беріледі. Бұл қызмет оқиғаны толықтай объективті танытуы міндетті болмаса да, көрермен мен оқырманға құбылыстың мәнін дұрыс ұғынуға бағыт сілтей алады.

Прозадағы диалог: баяндауды жандандыратын өмір шындығы

Прозада диалогты авторлық баяндаудың басқа тәсілдерімен алмастыруға болатын сияқты көрінгенімен, бірсарынды баяндау өмір заңдылықтарына сай келмейді. Көркем бейне жасау — күрделі жауапкершілік; кейіпкерді тұлғалаудың амал-тәсілдері сан алуан. Осы жүйеде диалог — кейіпкердің төл сөзі, өзгенің сөзімен қақтығысы, ішкі ой-толғаныстарының сыртқа шығуы арқылы адам болмысын ашатын негізгі тетік.

Зерттеушілер диалогтың романда характер сомдау мен даралаудағы маңызын атап көрсетеді: бірде диалог арқылы мінез іштен ашылады, бірде оқиға желісі ширығып, драматизм күшейеді. Ә. Байтанаевтың тұжырымы да нақты: диалог қызмет атқармаса, оны қолданудың қажеті жоқ; демек, диалог мәтіндегі айтылып тұрған мағынаны қайталаумен шектелмей, қосымша мән үстеп тұруы керек.

Фольклор және диалог: бастау көздері туралы көзқарас

Көркем прозадағы диалогқа келмес бұрын, диалогтың әдебиеттің қайнар көзі саналатын фольклормен байланысын атап өту маңызды. Ж. Әбілов фольклорды «диалог-комедияның репертуарлық тармағы» ретінде қарастырып, фольклорлық театр құрылымы жөнінде жүйелі теориялардың жеткіліксіздігін айтады. Бұл пікір фольклор мен сахналық диалогтық формалардың арақатынасына тың проблема ретінде жол ашады.

Ғалымның пайымдауынша, ауыз әдебиеті түрлері бір мезетте пайда болмаған; олар рухани салтанаттылық ретінде ел есінде сақталып, дәріптелу арқылы тұрақтанып, сөз өнерінің тұтас саласына айналған. Осы процесте диалог-комедиядағы жарыспалылық пен даралық факторларының әсері ерекше болғаны атап көрсетіледі.

Қазақ әдебиеттануындағы зерттелу деңгейі және ашық міндеттер

Қазақ әдебиеттануында диалогтың көркемдік қызметі арнайы нысан ретінде толық жүйеленіп зерттелмегенімен, оның шығарма құрылымындағы орны алғаш рет А. Байтұрсынұлының «Әдебиет танытқыш» еңбегінде қарастырылды. Кейін диалогтың ауыз әдебиетіндегі қолданысы, өзге көркемдік амалдармен сабақтас қызметі туралы пікірлер Қ. Жұмалиев пен З. Қабдолов зерттеулерінде нақтыланды.

Қазақ романдарындағы диалог пен оның психологиялық қырларын талдауда Б. Майтанов, Х. Әдібаев, Т. Рақымжанов еңбектері маңызды орын алады. Монолог мәселесін Г. Пірәлиева кеңірек зерделесе, Ж. Аймауытов шығармаларындағы диалог Ш. Әбішева зерттеуінде арнайы ғылыми талдау нысанына айналды.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Бахтин М. Проблемы поэтики Достоевского. 7-е изд. М.: Современная Россия, 1979. 318 с.
2. Интернет материалы. №2. Hess-Luttich E. Per Literarische Dialog Literatur und Konversation. Wiesbaden, 1981. S. 10–17.
3. Имангалиева Г. Типология диалога: дисс. канд. филол. наук: 10.01.01. Алматы, 1999. 121 с.
4. Интернет материалы. №1. Hess-Luttich E. Per Literarische Dialog als Gegenstand empirischer Text-Wissenschaft. Literatur und Konversation. Wiesbaden, 1980. S. 5–22.
5. Виноградов В. О теории художественной речи. М.: Высшая школа, 1971. 240 с.
6. Андреева Г. Социальная психология. М.: МГУ, 1988. 429 с.
7. Межличностный контакт как исходное понятие психологии устной пропаганды. Вопросы психологии. 1977. №4. С. 52–55.
8. Әбілов Ж. Фольклор — диалог-комедияның репертуарлық тармағы. Түркология, №3, 2005. 78–80 бб.
9. Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы: Қазақ университеті, 1992. 350 б.
10. Әбдікова Қ. Ж. Аймауытов туындыларындағы тұлға: филол. ғ.к. дисс.: 10.01.02. Алматы, 1998. 142 б.
11. Әбдезұлы Қ. Т. Әлімқұлов шығармашылығы және 60–80 жылдардағы қазақ прозасы. Алматы: Ғылым, 2001. 270 б.
12. Байтанаев Ә. Шын шеберлік. Алматы: Жазушы, 1969. 220 б.