Субъектті құқық барлық адамдарға қойылатын міндет
Ар-намыс, қадір-қасиет және іскерлік бедел: азаматтық құқықтағы орны
Ар-намыс, қадір-қасиет және іскерлік бедел туралы мәселе көтерілгенде, ең алдымен адамның құқықтары және оларды қамтамасыз ету тетіктері ойға келеді. Азаматтық құқық бұл категорияларды құқықтық нормалармен реттелетін, қорғалуға тиіс құндылықтар ретінде қарастырады.
Материалдық емес игіліктердің құқықтық негізі
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің 115-бабының 3-тармағына сәйкес материалдық емес игіліктер мен құқықтардың қатарына мыналар жатады:
- жеке адамның өмірі мен денсаулығы;
- қадір-қасиеті, ар-намысы, игі атағы, іскерлік беделі;
- жеке өмірге қол сұқпаушылық, жеке және отбасы құпиясы;
- есім алу құқығы;
- автор болу құқығы, шығармаға қол сұқпаушылық құқығы;
- өзге де материалдық емес игіліктер мен құқықтар.
Бұл игіліктердің басты ерекшелігі — олардың мүліктік (материалдық) мазмұннан айырылғаны. Олар тұлғамен ажырамас түрде байланысады және ешқандай жағдайда басқа адамға берілмейді.
Кімге және қашан тиесілі болады?
Азаматтарға
Материалдық емес игіліктер (құқықтар) азаматта туғаннан немесе заңда белгіленген тәртіппен пайда болады.
- Туғаннан: өмір, денсаулық, тұлғаның қадір-қасиеті, ар-намысы, есімі.
- Заң күшімен: жеке өмірге қол сұқпаушылық, тұратын орнын таңдау құқығы және өзге құқықтар.
Заңды тұлғаларға
Заңды тұлғаларға да материалдық емес құқықтар тән. Олардың ішінде қоғамдағы сенім мен бағалауға тікелей әсер ететін құқықтар маңызды орын алады.
- іскерлік бедел;
- фирмалық атауға құқық;
- тауар белгісі және өзге дараландыру құралдарына құқық.
Қоғамдық қатынастардағы мәні және құқықтық модель
Ар-намыс, қадір-қасиет және іскерлік бедел адамдардың қоғамдық қатынастарында үнемі ұшырасатын күрделі әрі сан қырлы жағдайлармен байланысты. Мұндай қатынастар азаматтық құқықта құқықтық қатынас моделіне сәйкес реттеледі: бір тарап — құқық иесі, екінші тарап — міндет жүктелген тұлға.
Бұл құқықтардың мазмұнын ашу үшін екі мәселені нақтылау қажет:
- құқық субъектісі қандай іс-әрекет жасауға (немесе талап етуге) құқылы;
- міндетті тұлғалардың тәртібі қандай болуы тиіс және неден бас тартуға міндетті.
Әрбір құқық субъектісінің құқықтары мен міндеттерінің жиынтығы оның құқықтық мәртебесін айқындайды. Сол мәртебенің құрамына ар-намыс, қадір-қасиет және іскерлік бедел құқықтары да кіреді. Бұл құқықтар өздігінен «жасалатын» құқықтар емес, керісінше азамат пен ұйымның құқық қабілеттілігінің ажырамас элементтері ретінде қарастырылады.
Қорғау қашан және қалай іске қосылады?
Құқық әрдайым бар
Ар-намыс пен қадір-қасиет — адамның жеке құқықтары. Олар бұзылған-бұзылмағанына қарамастан, әрқашан адамның өзіне тән болады.
Қорғау бұзушылықтан кейін
Азаматтық-құқықтық қорғау тетіктері, әдетте, құқық бұзылған сәттен бастап нақты қолданыла бастайды: сол кезде нормалар іске қосылып, дауды реттеу мен қорғау жүзеге асады.
Алдын алу міндеті
Сонымен қатар құқық, жалпы міндет арқылы, ар-намысқа, қадір-қасиетке және іскерлік беделге қол сұғуды болдырмауға бағытталған алдын алу сипатын да қамтиды.
Ерекше субъектілік құқық ретінде
Ар-намыс пен қадір-қасиет құқығын ерекше субъектілік құқық ретінде қарастыру қажет. Әрбір азамат:
- өз ар-намысы мен қадір-қасиетіне нұқсан келтірмеуге құқылы;
- өзге азаматтардан және заңды тұлғалардан бұл құқықты бұзбауды талап ете алады.
Бұл құқықтарға сәйкес барлық тұлғаларға ортақ міндет жүктеледі: ұйымның, ұжымның немесе жеке адамның ар-намысына, қадір-қасиетіне, іскерлік беделіне кір келтіретін әрекеттерге жол бермеу.
Демек, аталған құқықтардың мазмұны тек белгілі бір әрекеттерді жасау мүмкіндігімен шектелмейді. Ол, сондай-ақ, міндетті тұлғалардың ар-намысқа, қадір-қасиетке және іскерлік беделге нұқсан келтіретін әрекеттерден бас тарту міндетін де қамтиды.