Салықтардың бірінші функциясы - фискалдық функция

Салықтар — мемлекет біржақты тәртіппен заң жүзінде белгілейтін, белгілі мөлшерде алынатын, қайтарымсыз және өтеусіз сипатта бюджетке төленетін міндетті ақшалай төлемдер. Салықтардың мәнін терең түсіну үшін олардың экономикалық маңызын және сол маңыздың қандай функциялар арқылы іске асатынын қарастыру қажет.

Қаржы санаты тұрғысынан салықтар қаржының құрамдас (қосалқы) санаты ретінде қарастырылады. Сондықтан салықтардың бірқатар функциялары қаржының қайта бөлу функциясымен тығыз байланысты.

Салықтардың негізгі функциялары

Қазіргі әдебиеттерде салықтардың бірнеше функциясы көрсетіледі. Олар мемлекеттің кіріс қалыптастыруынан бастап, экономиканы реттеуге және салықтық тәртіпті бақылауға дейінгі кең ауқымды міндеттерді қамтиды.

1) Фискалдық функция

Фискалдық функция — барлық мемлекеттерге тән тарихи және негізгі функция. Осы функция арқылы бюджет қоры қалыптасады. Салықтар мемлекеттік бюджеттің кірістерін толықтырып, экономиканы дамытуға, сондай-ақ әлеуметтік-мәдени шараларды жүзеге асыруға қаржылық негіз береді.

Тауар-ақша қатынастары мен өндіріс дамыған сайын бұл функция мемлекетке тұрақты түрде өсіп отыратын ақшалай түсімдер ағынын қамтамасыз етеді.

2) Қайта бөлу функциясы

Қайта бөлу функциясы арқылы түрлі субъектілер табысының бір бөлігі мемлекеттің қарамағына өтеді. Бұл функцияның ауқымы, әдетте, жалпы ішкі өнімдегі салықтардың үлесі арқылы бағаланады және ұлттық табысты мемлекеттік ету деңгейін сипаттайды.

Негізгі мазмұны

Бюджетке түскен салық түсімдерін қаржыландыруды қажет ететін бағдарламаларға сәйкес бөлу.
Салық түсімдерінің мақсатқа сай әрі уақытылы жұмсалуына бақылау жасау.
Әлеуметтік тепе-теңдікті сақтау үшін табыстар арақатынасын өзгертуге ықпал ету.

Қайта бөлу қызметі мемлекеттің салықты қоғамдағы экономикалық және әлеуметтік үдерістерге ықпал ету құралы ретінде қолдануына мүмкіндік береді: әлеуметтік қолдау шараларын қаржыландыру, кірісті өңірлер мен әлеуметтік топтар арасында қайта бөлу, тұрмысы төмен азаматтарды қолдау және т.б.

3) Реттеушілік функция

Реттеушілік функция мемлекеттің экономикалық қызметі кеңейген сайын күшейеді. Ол мақсатты бағдарламаларға сәйкес ұлттық шаруашылықтың дамуына ықпал етеді. Бұл үшін салық нысандарын таңдау, мөлшерлемелерді өзгерту, алу әдістерін жетілдіру, жеңілдіктер мен шегерімдерді қолдану пайдаланылады.

Реттеуші тетіктер

салық түрлері
салық преференциялары
салық санкциялары
салық мөлшерлемелері
салық салу әдістері

Реттеу тетіктері өндіріс саласына ғана емес, ақша және баға саясатына, шетелдік инвестицияларды ынталандыруға, шағын және орта бизнеске де әсер етеді. Алайда салықтық реттеу тиімді болуы үшін ол өзге экономикалық тетіктермен өзара үйлесуі керек.

Мөлшерлемені белгілеудегі тәуекел

Салық мөлшерлемесін шамадан тыс көтеру өндірушінің ынтасын төмендетіп, өндіріс қарқынын бәсеңдетуі мүмкін. Ал тым төмен мөлшерлеме салық тәртібін әлсіретіп, бюджет кірісін азайтады. Көптеген зерттеулерде табыс салығы бойынша мөлшерлеме 35–40% деңгейінен аспауы қажет деген тұжырымдар кездеседі.

Тарихи байқаулар (тәжірибелік тұжырымдар)

Егер салық көлемі табыстың 50%-ынан асса, өндірістің тоқырау тәуекелі артады.
45–50% аралығы көбіне жай (қарапайым) ұдайы өндіріске алып келуі мүмкін.
35–40% аралығы ұлғаймалы ұдайы өндіріске қолайлырақ болуы ықтимал.

Соңғы жылдары Қазақстанда салықтар мен оларға теңестірілген төлемдердің жиналымы кей кезеңдерде жеткіліксіз болуы салықтан жалтару мәселелерімен байланыстырылып түсіндіріледі.

4) Бақылау функциясы

Салықтардың бақылау функциясы арқылы салық механизмінің тиімділігі бағаланады, қаржы ресурстарының қозғалысы қадағаланады, салық жүйесі мен бюджет саясатын жетілдіру жолдары айқындалады.

Тиімді салықтық бақылау салық тәртібін күшейтіп, заңды және жеке тұлғалардың салықтары мен алымдарының толық әрі уақытылы бюджетке түсуін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар салық алу процесінде кірістер есебі мен қаржылық-шаруашылық қызметке бақылау жасалады.

5) Ынталандырушы функция

Ынталандырушы функция жеңілдіктер мен артықшылықтар беру арқылы іске асады. Мемлекет өндірістің, инновацияның және шаруашылық субъектілерінің дамуын ынталандыру үшін төмендетілген мөлшерлемелерді, шегерімдер мен преференцияларды қолданады.

Мысалдар

Ауыл шаруашылығын қолдау мақсатында кейбір санаттар үшін корпоративтік табыс салығы бойынша төмен мөлшерлемелер қолданылуы мүмкін.
Акциздерде импорттық тауарларға жоғары мөлшерлеме белгілеу отандық өндірушілерді ынталандыру құралы бола алады.

6) Шектеу функциясы

Кей жағдайларда мемлекет үшін белгілі бір өндіріс түрлерін дамыту тиімсіз болуы мүмкін. Мұндайда салық саясаты арқылы кейбір қызмет түрлерін шектеу немесе бәсеңдету тетіктері қолданылады. Бұл көбіне салық мөлшерлемелері мен арнайы режимдер арқылы іске асады.

Салық салудың қағидаттары

Мемлекет қанша ғасыр өмір сүрсе, салықтар да сонша ғасыр қатар өмір сүріп келеді. Салық салуды ұйымдастыруда басты мақсат екі тараптың мүддесін тең ұстау: салық төлеуші үшін төлемнің орындылығы, ал қазына үшін кірістің тұрақтылығы.

Ежелден қалыптасқан екі қағидат

1) Пайда (алынған игіліктер) қағидаты

Салық субъектілері мемлекеттен алатын пайдаларға үйлесімді түрде төлеуі тиіс деген түсінікке негізделеді: кім көбірек пайда алса, сол пайданың қалыптасуына қажетті шығынды көбірек көтеруі керек.

Дегенмен ұлттық қорғаныс, тегін білім беру, денсаулық сақтау сияқты қоғамдық игіліктер бойынша әрбір азаматтың нақты «жеке пайдасын» дәл өлшеу қиын. Сондықтан қағидатты әмбебап қолдану әрдайым мүмкін бола бермейді.

2) Төлем қабілеттілігі қағидаты

Салық ауыртпалығы нақты табыс пен әл-ауқатқа байланысты болуы тиіс. Яғни табысы жоғары тұлғалар мен ұйымдар табысы төмендерге қарағанда абсолюттік те, салыстырмалы түрде де көбірек салық төлейді.

Бұл ұстаным әділеттірек көрінгенімен, іс жүзінде салық төлеу мүмкіндігін дәл өлшеу күрделі. Сонымен қатар мөлшерлеме тым жоғары болғанда (мысалы, 50%-дан жоғары) іскерлік белсенділік төмендеуі ықтимал. Бұл идеяны экономикалық әдебиетте А. Лаффердің тұжырымдарымен байланысты түсіндіреді.

А. Смиттің классикалық төрт қағидаты

Әділеттілік: салық әркімнің табысына сәйкес алынуы тиіс.
Анықтылық: салық мөлшері мен төлеу мерзімі алдын ала және дәл белгілі болуы керек.
Қолайлылық: салық төлеушіге қолайлы уақытта және қолайлы тәсілмен алынуы тиіс.
Үнемділік: салықты алуға кететін әкімшілік шығындар барынша аз болуы тиіс.

Сонымен бірге салық төлеу тәртібі түсінікті болуы, ал салық объектісі қосарланған салық салудан қорғалғаны дұрыс.

Қазіргі салық салу қағидаттарының мазмұны

1) Әділдік

Деңгейлес теңдік: табыстары тең жағдайда салық салу біркелкі болуы тиіс.
Сатылас теңдік: қайта бөлу мақсатында прогрессивті мөлшерлемелерді қолдану мүмкін.

2) Қарапайымдылық

Салықтық механизм салық төлеушіге түсінікті болуы, шамадан тыс күрделі әрі ауыр болмауы тиіс.

3) Анықтылық

Алдын ала белгіленген шарттар мен талаптардың тұрақтылығы, ел аумағында нормаларды түсіндіру мен қолданудың біркелкілігі қамтамасыз етілуі керек.

4) Жеңілдіктердің ең аз саны

Артық жеңілдіктер бағалық үйлесімдерді бұрмалап, салық төлеушілерді әдейі тең емес жағдайға қояды. Белгілі бір өнімдерді, қызметтерді немесе әлеуметтік топтарды негізсіз босатудан қашқақтау қажет.

5) Экономикалық қолайлылық

Салықтар экономиканың тиімді жұмыс істеуіне және инвестицияның өсуіне кедергі келтірмеуі тиіс. Салықтың өнімділікке, өндіріске және күрделі жұмсалымдарға ықпалы алдын ала бағалануы қажет.

6) Халықаралық салыстырмалылық

Экономикалық әріптес елдермен салыстырғанда негізгі салық түрлері бойынша мөлшерлемелердің қисынды деңгейде болуы бәсекеге қабілеттілікке ықпал етеді.

Қазақстандағы салық салу принциптері (заңнамалық негіз)

Қазақстан Республикасының салық заңнамасы салық салу принциптеріне негізделеді. Салық заңнамасының ережелері Салық кодексінде бекітілген принциптерге қайшы келмеуге тиіс.

Міндеттілік

Салық төлеуші салық заңнамасына сәйкес салықтық міндеттемені толық көлемде және белгіленген мерзімдерде орындауға міндетті. Қазақстанда салық салу жалпыға бірдей және міндетті болып табылады, жеке сипаттағы салық жеңілдіктерін беруге тыйым салынады.

Айқындық

Салықтық міндеттеменің туындауы, орындалуы және тоқтатылуының негіздері мен тәртібі, сондай-ақ салық агентінің есептеу, ұстау және аудару міндеттері заңнамада нақты белгіленуі тиіс.

Әділдік

Салық салу жалпыға бірдей және міндетті болады, ал жеке-дара сипаттағы жеңілдіктерге жол берілмейді. Бұл қағида тең жағдайдағы салық төлеушілерге тең талап қоюға бағытталған.

Салық жүйесінің біртұтастығы және жариялылық

Қазақстанның салық жүйесі елдің бүкіл аумағында барлық салық төлеушілерге қатысты бірыңғай. Салық салу мәселелерін реттейтін нормативтік-құқықтық актілер ресми басылымдарда міндетті түрде жариялануға тиіс.

Салық түсімдерінің ерекшелігі

Салық түсімдерінің маңызды ерекшелігі — олардың кейін әртүрлі қоғамдық қажеттіліктерге мақсатсыздандырылған (жалпы) тәртіппен пайдаланылуы. Осы арқылы салықтар қатаң мақсатты аударымдардан ерекшеленеді (мысалы, әлеуметтік сақтандыруға, арнаулы қорларға бағытталатын арнайы жарналар мен аударымдар).

Салықты уақытында төлеудің маңызы

Салықты уақытында төлеу — міндет. Кешіктірілген төлем үшін өсімпұл мен айыппұл есептелуі мүмкін. Сонымен қатар уақытылы және толық төленген салықтар зейнетақыларды, әлеуметтік жәрдемақыларды, мемлекеттік қызметкерлердің жалақысын, студенттердің стипендиясын уақтылы қаржыландыруға мүмкіндік береді.