Нарықтық қатынастардың тауар белгісі
Тауар айналымы: мәні және түрлері
Тауар айналымы — белгілі бір уақыт кезеңінде ақшалай түрде сатылған және сатып алынған тауар көлемі. Ол өндіріс құрал-жабдығы мен тұтыну заттарын өткізудің (сатудың) жиынтық құнын сипаттайтын экономикалық көрсеткіш болып саналады.
Тауар айналымы айналыс аясындағы тауар қозғалысын, яғни тауардың өндірушіден тұтынушыға ауысуын білдіреді. Бұл үдеріс тауардың ақшаға айырбасталуымен және өндірістен тұтынуға өтуімен тығыз байланысты.
Көтерме сауда айналымы
Ірі партиялармен тауар өткізу арқылы қалыптасады және өндіріс пен бөлшек сауда арасындағы байланысты күшейтеді.
Бөлшек сауда айналымы
Тауардың түпкі тұтынушыға сатылуымен анықталады. Оның басты белгілерінің бірі — тауардың арналуы (жеке пайдалану не қайта сату) және статистика үшін есеп айырысу сипаты (қолма-қол немесе қолма-қол ақшасыз).
Тауар айналымының логистикасы: транзиттік және қоймалық
Транзиттік тауар айналымы
Көтерме сауда фирмасы тауарды жеткізушіден (өндірушіден) өз қоймасына соқтырмай, тауар алушыға тікелей жөнелтіп сатады.
Қоймалық тауар айналымы
Көтерме сауда фирмасы тауарды қоймаға қабылдап, қоймалық өңдеуден өткізеді, қажет болса жинақтайды, кейін бөлшек саудаға немесе өндірістік үдерістің келесі сатысына жөнелтеді.
Тауар-ақша қатынастары және нарықтағы айырбас
Тауар-ақша қатынастары — маркстік саяси экономияда нарықтық қатынастарды білдіретін ұғым. Мұнда оқшауланған тауар өндірушілер қоғамдық еңбек бөлінісі арқылы бір-бірімен байланысқа түседі. Бұл байланыс нарықта сатып алу-сату және айырбастау арқылы көрініс табады.
Тауардың нарықтағы орны
Тауардың құны және тұтынушылық құны (құндылығы) болады. Сонымен қатар оның сапалық және техникалық деңгейі, сенімділігі, тұтынушыға беретін пайдасы, өндірістегі және тұтынудағы тиімділігі сияқты маңызды сипаттары бар. Нарықтық қатынастардың ерекшеліктері мен қайшылықтары дәл осы тауар табиғатынан айқын байқалады.
Тауар белгісі: дараландыру және құқықтық қорғаныс
Тауар белгісі — бір заңды немесе жеке тұлғаның тауарларын не көрсететін қызметтерін басқа тұлғалардың осы тектес тауарлары мен қызметтерінен ажыратуға мүмкіндік беретін таңба. Бұл — өнімді дараландыру тәсілі және заң бойынша зияткерлік меншік объектісі.
Қандай түрлері тіркеледі?
Тауар белгісі ретінде сөз, бейне, көлемдік және басқа таңбалар, сондай-ақ олардың құрамдастырылған түрлері тіркеле алады. Тіркелген белгіге куәлік беріледі.
Не тіркелмейді?
Мемлекеттік елтаңбалар, тулар, эмблемалар, халықаралық ұйымдардың атаулары, ресми бақылау және кепілдік таңбалары, мөрлер, наградалар сияқты айырым белгілер әдетте тауар белгісі ретінде тіркелмейді. Алайда құзырлы органдардың немесе иелерінің келісімі болса, олар қорғалмайтын элемент ретінде белгі құрамына енгізілуі мүмкін.
Иелену құқығы және пайдалану
- Тауар белгісі заңмен қорғалады және тіркелген тауарлардың барлығына немесе бір бөлігіне қатысты шарт бойынша басқа тұлғаларға берілуі мүмкін.
- Иеленуші (лицензиар) лицензиялық келісім арқылы пайдалануға құқықты басқа тұлғаға (лицензиатқа) береді.
- Заң жүзінде қорғалған белгі әдетте ® таңбасымен көрсетіледі.
- Тауар белгісі фирмалық тауарларға, қаптамаға, сызбаларға, анықтамалықтарға, шоттарға, бланкілерге, затбелгілерге және тауарлармен, жұмыстармен, қызметтермен бірге жүретін құжаттарға қойылады.
Тауар белгісі зияткерлік активтер қатарына жатады және негізгі құрал-жабдықтарды ақыға сатып алу жағдайында айналымнан тыс активтердің құрамында есепке алынуы мүмкін.
Тауар белгісіне жақын ұғымдар
Кейбір жағдайларда белгілі бір фирманың бір ғана тауарына емес, барлық өнімдеріне арналған сауда таңбасы (фирмалық белгі) және өндірушіге тиесілі сауда атауы да қолданылады.
Тұтыну құны: тауардың пайдалылығы
Тұтыну құны — тауардың пайдалылығы, яғни адамның белгілі бір қажетін қанағаттандыру қасиеті. Ол тұтыну бұйымдары ретінде де, өндіріс құрал-жабдықтары ретінде де қажеттілікті өтейді.
Тұтыну құнының негізгі ерекшеліктері
- 1 Тұтыну құны көбіне заттың табиғи қасиеттерімен байланысты. Мысалы, нан, май, ет, сүт, жеміс-жидектер құрамында адам ағзасына қажетті витаминдер, қышқылдар, нәруыздар болады.
- 2 Тұтыну құны оны өндіруге жұмсалған еңбек мөлшеріне тікелей тәуелді емес. Мәселен, 100 г нан пісіруге кеткен еңбек пен 100 жұп аяқ киім тігуге кеткен еңбек әртүрлі болғанымен, олардың пайдалылығы өз деңгейінде маңызды.
- 3 Тұтыну құны барлық қоғамдарға тән, бірақ өндіргіш күштердің дамуына және өндірістік қатынастардың жетілуіне қарай оның рөлі өзгеріп отырады. Мысалы, бұрын көлік ретінде ат пен арба басым қолданылса, қазір бұл қызметті машина, пойыз, ұшақ атқарады. Сондай-ақ ағаш ертеден құрылыс материалы және отын болса, бүгінде одан алынатын өнім түрлері едәуір көбейді.
Тауардың екіжақтылығы және еңбектің қос сипаты
Тауардың екіжақтылық қасиеті еңбектің табиғатымен байланысты. Тауар өндірушінің тауарға сіңірген еңбегі екі түрде көрінеді: бір жағынан нақты еңбек (тұтыну құнын жасайды), екінші жағынан абстрактілі еңбек (құнды жасайды).
Нақты еңбек
Нақты еңбек — адамның жұмыс күшін белгілі бір мақсатқа сай, ерекше тәсілмен жұмсауы. Ол тұтыну құнын жасайды және өндіріс құралдарын, шикізат пен материалдарды қолдануымен, қызметкердің ептілігімен, шеберлігімен, өндіріс барысындағы әдістерімен және нәтижесімен сипатталады.
Нақты еңбек тұтыну құнының бірден-бір көзі болғанымен, құнның негізі бола алмайды.
Абстрактілі еңбек
Абстрактілі еңбек — физиологиялық мағынада адам күшін жұмсау. Құн дегеніміз — тауарға сіңген абстрактілі еңбек.
Құн мөлшері қалай анықталады?
Құн мөлшері тауар өндірушінің жұмсаған жұмыс уақытының санымен өлшенеді. Демек, тауар құнының мөлшері оны өндіруге кеткен қажетті жұмыс уақытына тәуелді.
Қорытынды
Тауар айналымы — тауар қозғалысын ақшалай түрде сипаттайтын маңызды көрсеткіш; ол көтерме және бөлшек саудада, сондай-ақ транзиттік және қоймалық үлгілер арқылы іске асады. Нарықта тауардың даралануы мен құқықтық қорғалуы тауар белгісі арқылы қамтамасыз етіледі. Ал тауар табиғатын түсіндіретін түйін — оның екі қыры: тұтыну құны (пайдалылық) және құн (абстрактілі еңбекпен анықталатын өлшем).