Троицкі қаласының мещаны
Қазақтардың рухани өмірі тарихында 1911 жыл тұңғыш ұлттық бейресми мерзімді басылымдар жарық көрген жыл ретінде орнықты. Сол жылдың қаңтарынан бастап қазақ тіліндегі алғашқы журнал «Айқап» шыға бастаса, наурыз айынан бастап «Қазақстан» газеті жарық көрді. Кеңестік тарихнамада бұл басылымдар туралы біршама айтылғанымен, оларды дерек көзі ретінде бағалау үшін тек жалпы тарихи алғышарттарды емес, әр басылымның дүниеге келу тарихын, қаржылық тірегін және ақпараттық мүмкіндігін де нақты зерттеу қажет.
«Айқап»: бастама, тәуекел және қоғамдық қолдау
«Айқап» туралы сөз болғанда, оның шығарушысы, редакторы әрі негізгі авторларының бірі Мұхаметжан Сералиннің ұзақ жылдарға созылған ізденістерін атап өтпей болмайды. Ол 1906 жылдан бастап газет шығаруға бірнеше мәрте талпынып, алайда әр жолы сәтсіздікке ұшырады. Тек 1911 жылдың басында ғана журнал шығаруға мүмкіндік туды.
Замандастары М. Сералиннің ана тілінде тұңғыш журнал шығаруға жалғыз тәуекел еткенін растаған. «Алты миллиондай халықтың ортасында бір журналдың яки бір газеттің жоқтығы» оны бұл іске батыл кірісуге итермеледі. Бұл, әрине, оған мүлдем ешкім көмектеспеді дегенді білдірмейді: журнал шыға салысымен халық жылы қабылдап, жан-жақты қолдау көрсетті.
М. Сералиннің журналдың бір жылдығына арналған мақаласынан:
«Сөз соңында жыл бойынша журналдың тоқтамай шығуына себеп болған мырзаларға “Алла риза болсын” айтпай қала алмадық. Әуелі, мәтбуға қожасы Сосновскийге арзан бағамен журналымызды басып һәм білген мәслихаттарын айтып жәрдемдескеніне. Екіншіден, Тәңірберген Тұрысбеков, Сәдуақас Шорманов, Ғабділрахман Жүсіпов… жәрдем еткен үміт иелеріне. Үшінші, бір жылдан бері тынбай сөз жазып келе жатқан шәкірттерге».
Осы жолдардан М. Сералиннің «Айқапты» үзбей шығарып тұруға көмектескендердің ішінде бірінші кезекте Сосновскийді атағаны байқалады. 1907 жылы жарық көрген «Қазақ газетін» шығарушы да Х. Сосновский болғаны белгілі. Сондықтан «қазақ тіліндегі тұңғыш бейресми газет пен журналдың шығуына көмектескен Х. Сосновский кім?» деген сұрақтың тууы заңды.
Х. Ш. Сосновский туралы
- Хаим Шулевич Сосновский, ұлты — еврей.
- Троицк қаласының мещаны.
- Троицкіде шыққан «Степь» газетінің ұзақ жыл редакторы.
- «Энергия» баспаханасының иесі.
Негізгі айырмашылық неде?
Кеңестік тарихнамада жиі айтылғандай, «Айқап» пен қатар шыққан «Қазақ» газетінің айырмасы тек таптық-идеялық ұстанымдарында емес. Ең елеулі айырмашылық — қаржылық негіздің құрылуы, қаржы көздерін іздестіру тәсілдері және уақыт талабына сай нарықтық тетіктерді қолдана алу-алмауында болды.
Журналдың шығуы және таралуы
Басталған уақыты мен орны
1911 жылғы 10 қаңтардан бастап Троицкі қаласында, Х. Сосновскийдің «Энергия» баспаханасында жарық көрді.
Көрсеткіштері
Көлемі 4–5 баспа табақ, таралымы 900–1000 дана. 1915 жылдың қыркүйегіне дейін барлығы 88 саны шықты.
Неліктен «Айқап»?
М. Сералин: «Біздің қазақтың неше жерде “қап” деп қапы қалған істері көп… “Қап” дегізген қапияда өткен істеріміз көп болған соң журналымыз да өкінішімізге лайықтап “Айқап” болды», — дейді.
Журналға келіп түскен хаттарға қарағанда, «Айқап» қазіргі Қазақстан мен Қырғызстан аумағына түгелге жуық және Ресейдің бірқатар өңіріне тараған.
«Айқап» деректануында библиографиялық көрсеткіштің орны
«Айқапты» дерек көзі ретінде талдауда Ү. Субханбердина дайындаған «Айқап бетіндегі мақалалар мен хат-хабарлар» атты мазмұндалған библиографиялық көрсеткішінің маңызы ерекше. Ә. Марғұланның сөзімен айтсақ, бұл көрсеткіш «революцияға дейінгі мерзімді басылымның мазмұнымен танысып, бай да ерекше деректер әлеміне енуге көмектеседі».
1961 жылғы басылым
Көрсеткіш алғаш рет 1961 жылы жарияланды және Ү. Субханбердинаның осы саладағы алғашқы еңбегі болды.
Бақылау мен шектеу
Қызығы — журнал патша әкімшілігінің қатаң бақылауымен шықса, жарты ғасырдан соң оның көрсеткіші де кеңестік цензураның қатаң қадағалауымен жарияланды. Кей авторлардың аты-жөнін атауға да тыйым салынған кезең болды.
1999 жылы көрсеткіштің толықтырылған екінші басылымына байланысты Ү. Субханбердина бұрынғы нұсқаларда А. Байтұрсынов, Ә. Бөкейханов, М. Дулатов, Ж. Аймауытов, М. Жұмабаев, Ш. Құдайбердиев және басқа да тұлғалардың ең құнды материалдары қысқартылып берілгенін атап өтті.
«Қазақстан» газеті: деректердегі қайшылық және нақтылау
Ұлттық бейресми басылымдар арасында тарихнамада жиі аталатын басылымдардың бірі — «Қазақстан» газеті. Оның шығу тарихы, авторлары мен көтерген мәселелері туралы әр зерттеуші әртүрлі дерек келтіреді. Әдебиеттерді салыстыру кей мәліметтерді нақтылаудың қажет екенін көрсетеді.
Нөмір саны туралы дау
Кей зерттеушілер газеттің 15 саны шықты десе, енді бірі қазақша және орысша беттерін қосып 36 рет жарық көрген дейді. Алайда орыс тіліндегі беттер жеке нөмір емес, қазақшаға қосымша ретінде берілген. Сондықтан оларды жеке нөмірге санау дұрыс емес.
Шығу реті: Ордадан Оралға, қайта нөмірлеу
1911 (Орда)
№1–2: наурыз, мамыр.
1911 (Орал)
Қайта №1-ден: 15 қараша, 1 және 15 желтоқсан — барлығы 3 нөмір.
1912 (Орал)
2 қаңтардан 31 мамырға дейін — 9 нөмір (2 қаңтардағысы №4).
1913
27 қаңтар (№1) және 16 ақпан (№2) — кейін біржола тоқтады.
Жалпы саны
1911: 5, 1912: 9, 1913: 2. Демек, барлығы — 16 нөмір.
Газет нөмірлерінің шыққан күні мен мазмұнын көрсететін Ү. Субханбердинаның библиографиялық еңбегі осы деректерді нақтылай түседі. Ал газеттің таралымы туралы әзірге нақты мәлімет жоқ.
Ортақ бағыт: ұлттық күн тәртібі және тағдыр ұқсастығы
Бір кезеңде қатар шыға бастаған «Айқап» журналы мен «Қазақстан» газетін дерек көзі ретінде салыстыра талдау олардың ортақ сипаттарын айқын көрсетеді. Ең бастысы — екеуі де қазақтың тұңғыш бейресми мерзімді басылымдары ғана емес, сонымен бірге бағыт-бағдары үндес, ұлттық деңгейде мәселе көтерген, тағдырлас басылымдар болды.
«Айқаптың» 1912 жылғы басым тақырыптары
- Жер мәселесі.
- Партия таласын, жікшілдікті тоқтату.
- Оқу-ағарту, тәрбие және оқыту мәселелері.
- Әйел теңдігі және қатын-қыздың әлеуметтік жағдайы.
«Қазақстан» газетінің жариялаған ұстанымы
«Газеттің мақсат-міндеті: кәсіп айту, ғылым, өнер тұрғысында».
Екі басылымда да ортақ өзек болды: оқу-ағарту, білім беру, ғылым мен өнер, жер, отырықшылдық, әйел теңдігі, шаруашылық жүргізу, әдет-ғұрып пен салт-дәстүр, надандыққа және жікшілдікке қарсы күрес.
Екі басылым да қазақ зиялылары арасында талас тудырған отырықшылдыққа көшу, қала болып орнығу, ел болып ұйымдасу секілді мәселелерде ұқсас позиция ұстанды. Сондай-ақ екеуі де қаржы тапшылығына байланысты ақырында өз шығарылымын тоқтатуға мәжбүр болды.
Тарихнамалық бөлініс және күрделі қоғамдық құбылыс
Кеңестік тарихнамада қазақ баспасөзі «екі бағытқа» бөлінді деген тұжырым орнықты: «прогресшіл-демократиялық» және «буржуазиялық-ұлтшылдық». Бұл жіктеудің өз дәуірінің саяси талабынан туғаны, шындықты тым қарабайырландыратыны түсінікті. Ақпан төңкерісіне дейін қазақ тілінде шыққан небәрі төрт басылымды осылай қақ бөле салу — тарихи құбылыстың күрделілігін толық аша алмайды.
Дегенмен 1917 жылдың соңы мен 1918 жылдың басындағы аласапыран кезеңде бұрынғы «Айқап» пен «Қазақстан» маңындағы бірқатар авторлардың большевиктік ұрандарға еріп, кеңес өкіметін орнатуға белсене араласқаны, ал «Қазақ» газеті төңірегіне топтасқан ұлт зиялыларының большевиктік идеяларды әшкерелеп, кеңес билігіне қарсы күрескені — тарихи шындық.
Демек, «екі бағыт» болғаны рас, бірақ кеңестік түсіндіруде берілгендей үстірт емес, одан да терең — қазақ зиялыларының ішкі дүниетанымынан, тарихи таңдауларынан туындаған бағыттар болғанға ұқсайды. Бұл — арнайы әрі терең зерттеуді қажет ететін күрделі қоғамдық құбылыс.
Қорытынды: ұлттық сұраныстан туған дереккөздер
«Айқап» журналы мен «Қазақстан» газеті қазақтың шын мәніндегі тұңғыш бейресми мерзімді басылымдары бола алды. Екеуі де баспасөзге деген ұлттық қажеттіліктің және қоғамдық сұраныстың нәтижесінде дүниеге келді.
Бүгін олар ХХ ғасыр басындағы қазақ тарихының өзіндік ерекшеліктері бар, құнды деректер қорын құрайтын қайнар көздер ретінде бағаланады.