Империя басында императоры
Дипломатиялық дайындық және Эмс депешасы
Австриямен бейбіт келісім жасалғаннан кейін, Пруссия Германияны біріктірудегі соңғы кезеңді дайындауға кірісті. Шығыс шекарасында біріккен әрі қуатты Германияның пайда болуын қаламаған Франциямен соғыс ықтималдығы артты. Мұндай жағдайда Отто фон Бисмаркқа Ресейдің бейтараптығы қажет болды, сондықтан ол дипломатиялық дайындықты күшейтті.
Негізгі мақсат
Халықаралық қауымдастық алдында «әділ тарап» болып көріну үшін, Бисмарк Францияның соғысты бірінші болып жариялағанын қалады.
Осы мақсатпен Бисмарк маңызды дипломатиялық құжаттың мазмұнын өңдеп, 1870 жылғы 13 шілдеде Эмстен келген телеграмма мәтінін өзгертеді. Ол Пруссия королі мен француз елшісі арасындағы әңгімені Францияның намысына тиетіндей етіп қысқартып, өңдеп, баспасөзде жариялауды бұйырды. Телеграмманы оқыған Мольтке: «Бұлай болса, ол басқаша естіледі: бұрын шегінуге белгі сияқты естілсе, қазір кернейдің үні секілді естіледі», — дегені айтылады.
Өзгертілген Эмс депешасының мәтіні Бисмарктың бұйрығымен ақпарат құралдарына жарияланды. Нәтижесінде 1870 жылғы 19 шілдеде Франция Пруссияға соғыс жариялады.
Франко-пруссия соғысы: шешуші бұрылыс
Бірнеше айдың ішінде Францияның негізгі әскери күштері талқандалды. Тамыз айында прусс әскері француз армиясының бір бөлігін Мец бекінісіне дейін ығыстырып, қоршауға алды. Екінші бөлігі Седан маңында қоршауға түсті.
Мец
Француз күштерінің бір бөлігі Мецке шегініп, кейін толық қоршауға алынды.
Седан
82 мыңдық француз әскері және император Наполеон III тұтқынға түсті.
Седан апатынан кейін Парижге жол ашылды: прусс әскерлері Франция астанасына қарай жылжыды. Ал Францияның буржуазиялық үкіметі пруссиялықтармен капитуляция туралы келіссөздер жүргізе бастады. Осылайша, «франко-пруссия соғысы» деп белгілі қақтығыс Францияның Солтүстік Германия одағы алдында жеңілуімен аяқталды. Енді Пруссия үшін басты мәселе — оңтүстік герман мемлекеттерін біріктіру болды.
Соғыстың қос сипаты
- Бастапқы кезеңде соғыс Германияның бірігуіндегі тарихи қажеттілік тұрғысынан прогрессивті сипатта болды.
- Алайда шешуші жеңістен кейінгі шабуылдар барысында соғыстың прогрессивті мәні әлсіреп, немістер тарапынан тонаушылық және озбыр талаптар күшейді.
Империяның жариялануы және жаңа мемлекет
Соғыс аяқталғаннан кейін Пруссия Оңтүстік Германия мемлекеттерін біріктіруді көздеді. 1871 жылғы 18 қаңтарда жеңілген Франция аумағында Вильгельм I император болып жарияланды. Францияға қойылған бітім мен бейбіт келісімнің қатал шарттары Бисмаркқа юнкерлік буржуазия мен милитаристік империяның экономикалық, әскери және саяси талаптарын жүзеге асыру үшін қажет болды.
Саяси мәні
Бисмарк билеуші таптың — юнкерлер мен буржуазияның, сондай-ақ милитаризм, ұлтшылдық және империализм ұраны астында біріккен өзге топтардың мүддесіне қызмет ететін саяси тұлғаға айналды.
Еуропаның ортасында «Герман империясы» деп аталатын жаңа мемлекет пайда болды. Жаңа конституция қабылданды: 1871 жылы құрылған мемлекеттің құрамына 22 монархия кірді, олардың ішінде Пруссия, Саксония, Бавария сияқты ірі мемлекеттер болды. Империя басында император — Пруссия королі тұрды. Формалды түрде жоғарғы билік соның қолында болғанымен, атқарушы саясаттағы негізгі тетік канцлердің ықпалымен жүргізілді.
Құрамы
1871 жылы империяға 22 монархия бірікті.
Билік моделі
Императорлық үстемдік пен канцлерлік басқару өзара қабаттасты.
Мақсат
Бірігу арқылы саяси тұтастық пен күш балансын қайта құру.
Бірігуге тарихи баға және Бисмарктың рөлі
Германиядағы бірігу процесіне әртүрлі баға беруге болады. Бірігу қатаң тәсілдермен жүзеге асқаны анық. Дегенмен 1860–1870 жылдардағы Германиядағы жағдайды ескерсек, мұндай тәсілдердің қолданылуын сол дәуірдің саяси логикасы түсіндіреді.
Неліктен бұл процесс прогрессивті деп саналды?
Көпғасырлық бытыраңқылық жойылып, экономикалық дамуға кедергі болған бөгеттер әлсіреді; неміс жұмысшы қозғалысы мен әлеуметтік күрестің жаңа кезеңіне жағдай қалыптасты.
Сонымен қатар, Бисмарктың рөлін төмендетуге болмайды: герман мемлекеттерін біріктірудің объективті алғышарттары болғанымен, Бисмарк жүргізген саясат секілді субъективті факторсыз бұл процесс ұзақ жылдарға созылар еді. Бисмарк саясатының нәтижесінде құрылған Герман империясы Еуропадағы күштер балансын өзгертіп, тек құрлықтың ғана емес, әлемдік дамудың кейінгі бағытына да елеулі ықпал етті.
Конституция, рейхстаг және биліктің шоғырлануы
Бірінші герман рейхстагына жүргізілген сайлаудың негізгі мақсаты — империялық конституцияны қабылдау болды. Бұл туралы Энгельс: «Конституция Бисмарктың ыңғайына жасалды», — деп жазған.
Маркстың сипаттамасы
Іс жүзінде Германияда феодалдық қалдықтар мен парламенттік формалар араласқан, буржуазия ықпалындағы, бюрократиялық және полицейлік тетіктермен қорғалған әскери деспотизм орнады.
Авторитарлық билік Вильгельм I, Бисмарк және Мольтке қолында шоғырланды. Бисмарк 1870 жылғы 12 мамырда империялық канцлер атанып, бұл қызметті 1890 жылға дейін атқарды. Сонымен бірге ол министр-президент және сыртқы істер министрі қызметтерін де сақтап қалды. 1870-жылдардың басымен салыстырғанда, оның саяси ықпалы күшейгенімен, тағдыры конституциялық кепілдіктерге емес, императордың еркіне тәуелді еді.
Қорытынды пайым
Жалпы алғанда, тарихи міндет орындалғаннан кейін Бисмарктың 1870 жылдан кейінгі қызметі бұрынғыдай нәтижелі болмады: кейінгі кезеңде оның саясаты қателіктерге жиірек ұрынды және ол ұлттық әрі таптық шеңберден асып кете алмады.
Түйін
Герман империясының құрылуы — дипломатиялық есеп, әскери жеңіс және саяси қайта құрудың тоғысқан нәтижесі. Бұл үдеріс Еуропадағы күштер тепе-теңдігін түбегейлі өзгертіп, кейінгі халықаралық қатынастардың бағытына ықпал етті.