Қаржылық элемент
Кәсіпорындағы дағдарысқа қарсы басқару: мәні мен мазмұны
Нарықтық экономика жағдайында кәсіпорынға сыртқы орта тарапынан түрлі дағдарыстар қаупі төнуі мүмкін. Бұл қауіптер бәсекелестік күрестің күшеюімен, техникалық және бағдарламалық құралдарды заңсыз пайдаланумен, сондай-ақ елдегі саяси және экономикалық тұрақсыздықпен байланысты.
Сондықтан кәсіпорын менеджерінің міндеті тек күнделікті басқарумен шектелмей, дағдарысқа қарсы басқаруды да қамтамасыз етуге ұласады. Мәселе көпқырлы болғандықтан, бұл мәтінде кәсіпорынның экономикалық дағдарысқа қарсы басқаруын қамтамасыз етуге қатысты негізгі тұстар қарастырылады.
Қаржылық-экономикалық дағдарыстың кәсіпорынға әсері
Қаржылық-экономикалық дағдарыстар өнеркәсіп кәсіпорындарына, әдетте, кері әсер етеді: негізгі капитал тозады, еңбек өнімділігі төмендейді, жас әрі білікті мамандар өндірістен кетеді. Мұндай жағдайда кәсіпорын өз жағдайын бағалау және болжау міндетіне бетпе-бет келеді.
Бұл міндет ішкі және сыртқы факторлардан қорғануды, қауіптілік индикаторларын тұрақты мониторингтеуді, шекті мәндерді анықтауды және қатерлерге қарсы шаралар қабылдауды қамтиды.
Негізгі басқарушылық басымдық:
Дағдарысқа қарсы басқару тек дағдарыс кезінде ғана емес, тұрақты экономикалық ортада да өзектілігін жоғалтпайды.
Дағдарыс кезінде кәсіпорын әлеуеті неге әлсірейді?
Дағдарыс жағдайында кәсіпорын әлеуетінің (өндірістік, технологиялық, ғылыми-техникалық және кадрлық) бұзылуы оның қызметіне тікелей қауіп төндіреді. Бұл кезде ұдайы өндірісті қамтамасыз ету қиындайды, кейде мүлде мүмкін болмай қалады.
Инвестициялардың негізгі көздері — амортизациялық аударымдар, таза табыс және қарыз қаражаттары. Дағдарыс кезеңінде осы көздердің тарылып қалуы ықтимал, ал бұл кәсіпорынның жаңаруын баяулатады.
Кәсіпорын әлеуетін кезең-кезеңімен жаңарту (инновацияларды игеру, тұтынушылық сапасы жоғары өнім шығару) алдыңғы қатарлы ғылыми-техникалық, конструкторлық, технологиялық және инвестициялық құралдарды меңгеру арқылы жүзеге асады. Бұл құралдарды ұзақ уақыт қолданбау кәсіпорын дамуын тежейді.
Экономикалық қауіпсіздік ұғымы: мемлекет және кәсіпорын деңгейі
Қазақстан Республикасының егемендік алған кезеңінен бастап «экономикалық қауіпсіздік» ұғымы құқықтық-нормативтік құжаттарда орнықты. Олардың қатарында «ҚР-ның Ұлттық қауіпсіздігі туралы» Заң және ҚР-ның экономикалық қауіпсіздігінің мемлекеттік стратегиясы бар.
Нормативтік тәсілдің ерекшелігі
Қолданыстағы анықтамаларда экономикалық қауіпсіздік көбіне мемлекет деңгейінде қарастырылады. Ал кәсіпорынның экономикалық қауіпсіздігі мен дағдарысқа қарсы басқаруы көбіне жанама түрде ғана қамтылады.
Кәсіпорын деңгейіндегі көзқарастар
Отандық және ресейлік еңбектерде кәсіпорынның экономикалық қауіпсіздігі өндірістік, технологиялық, ғылыми-техникалық және кадрлық әлеуетті ішкі-сыртқы қатерлерден қорғау, сондай-ақ ресурстарды тиімді пайдалану арқылы ұдайы өндіріске қабілеттілік ретінде түсіндіріледі.
Ұсынылатын анықтама: кәсіпорынның экономикалық қауіпсіздігі
Кәсіпорынның экономикалық қауіпсіздігін (дағдарысқа қарсы басқаруын) кәсіпорындағы барлық ресурстарды (өндірістік, технологиялық, еңбек, ғылыми-инновациялық, қаржылық, кәсіпкерлік) ұтымды пайдалану арқылы дағдарыстардың алдын алу және ұдайы дамуды қамтамасыз ететін шаралар жүйесінің тиімді қызмет ету жағдайы ретінде қарастыруға болады.
Маңызды акцент
Бұл тәсіл үш өзекті құрамдасты біріктіреді: ресурстарды толық әрі тиімді пайдалану, дағдарыстың алдын алу, және үздіксіз даму.
Дағдарысқа қарсы басқарудың ресурстары мен қатерлері
Кәсіпорын қолданатын корпоративтік ресурстар
Дағдарысқа қарсы басқаруды қамтамасыз ету үшін кәсіпорын меншікті корпоративтік ресурстарға сүйенеді. Бұл ресурстардың әрқайсысы қорғаныс жүйесінің нақты бөлігі ретінде жұмыс істеуі тиіс.
Капитал ресурстары
Инвестиция, айналым қаражаты, қаржылық маневр мүмкіндігі.
Персонал ресурстары
Біліктілік, тәжірибе, жауапкершілік мәдениеті.
Ақпарат және технологиялар
Деректер базасы, ақпаратты қорғау, IT-инфрақұрылым тұрақтылығы.
Техника және жабдық
Жабдықтың тозуы, өнімділік және сапаға әсері.
Құқықтық ресурстар
Патенттер, лицензиялар, квоталар және шарттық қорғаныс.
Экономикалық қатер деген не?
Экономикалық субъектілердің әрекеттері олардың әлеуметтік-экономикалық мәртебесін айқындайтын экономикалық мүдделерге негізделеді. Меншік иелері үшін негізгі мүдде — таза табыс алу. Демек, таза табысқа кедергі келтіретін кез келген фактор экономикалық қатер ретінде көрінеді.
Анықтама
Экономикалық қатер — таза табыстың төмендеуіне немесе жойылуына әкелуі мүмкін жағдай.
Қатерлерді жіктеу
Субъективті қатерлер
Кәсіпорынның немесе басшылықтың тиімсіз қызметімен байланысты. Мысалы: бәсекеге қабілетсіздік салдарынан өнімнің өтпеуі, қаржылық тұрақсыздық.
Объективті қатерлер
Кәсіпорыннан тәуелсіз жағдайлардан туындайды. Мысалы: инфляция, табиғи апаттар, сыртқы нарық конъюнктурасы.
Дағдарысқа қарсы басқарудағы табыс көбіне менеджерлердің қатерді алдын ала көре білуіне, қиындықтарды жедел шешуіне және кәсіпорынды тұрақты траекторияға қайта түсіретін шараларды уақытылы іске қосуына байланысты.
Функционалдық элементтер: қауіпсіздік жүйесі неден тұрады?
Кәсіпорынның экономикалық қауіпсіздігі функционалдық тұрғыдан бір-бірімен байланысқан бірнеше элементтен құралады. Әр элементтің әлсіреуі жалпы жүйеге тікелей әсер етеді.
Технико-технологиялық элемент
Менеджерлер қолданылатын технология мен жабдықтың әлемдік стандарттарға сәйкестігін, бәсекелестер қолданатын балама технологияларды, сондай-ақ ішкі резервтер арқылы жетілдіру мүмкіндігін тұрақты талдауы қажет. Жаңа ғылыми ізденістерді бақылау да осы блоктың бөлігі.
Интеллектуалдық және кадрлық элемент
Дағдарысқа қарсы басқару деңгейі көп жағдайда мамандардың біліктілігімен анықталады. Сондықтан іріктеу, оқыту және ынталандыру жүйелері жолға қойылуы тиіс. Басқару персоналы қауіпсіздік жағдайын үздіксіз талдап, дағдарыс кезінде шешім қабылдауға дайын болуы керек.
Қаржылық элемент
Қаржылық тұрақтылық меншікті қаржы ресурстарымен қамтамасыз етілуге тікелей тәуелді. Тұрақтылықтың әлсіреу себептері: өндіріс көлемінің төмендеуі, өнімнің өзіндік құнының жоғары болуы, активтерді тиімсіз жоспарлау және басқару.
- Өнімді жетілдіру
- Өзіндік құнды төмендету
- Аз шығынмен өндіріс тиімділігіне қол жеткізу
- Рентабельділіктің жеткілікті деңгейін сақтау
Саяси-құқықтық элемент
Қорғау процесі әдетте үш қадаммен ұйымдастырылады: кері әсерлерді анықтау, қорғаудың ағымдағы деңгейін бағалау, және осы деңгейді жетілдіру бойынша шараларды жоспарлау.
Ақпараттық элемент
Кәсіпорында ақпаратты жинайтын, сақтайтын және өңдейтін бөлімше болуы қажет. Оның міндеті — келіп түсетін деректерді талдап, басқарушылық шешімдерге айналдыру. Коммерциялық құпияны қорғау шаралары да осы арна арқылы жүйеленуі тиіс.
Экологиялық элемент
Экологиялық нормаларды бұзу айыппұлдар мен өндірістік шектеулерге әкелуі мүмкін. Сондықтан халықаралық және ұлттық экологиялық талаптарды сақтау — экономикалық қауіпсіздіктің маңызды шарты.
Тиімді әрекет алгоритмі
- Мүмкін болатын экономикалық қатерлерді талдау
- Қарсы шараларды жоспарлау
- Қабылданған шаралардың орындалуын бақылау
- Дағдарысқа қарсы басқару жүйесінің тиімділігін бағалау
Дағдарысқа қарсы басқаруды қамтамасыз ету процесі: кезеңдік модель
Кәсіпорындағы дағдарысқа қарсы басқару менеджерінің басты міндеті — заңгер, экономист, жоспарлау және өзге де бөлімшелер алдына экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ететін нақты міндеттер қою және олардың орындалуын жүйелеу.
Төрт кезеңнен тұратын цикл
1) Қатерлердің түрлері мен себептерін анықтау
Кәсіпорын үшін қолайсыз жағдайлардың қайдан және қалай пайда болатынын нақтылау.
2) Алдын алу шараларын іске қосу
Қатердің ықтималдығын төмендететін немесе салдарын жұмсартатын шаралар жүйесін қолдану.
3) Орындалуын бақылау
Жауапты тұлғалар, мерзімдер және нәтижелік көрсеткіштер арқылы бақылауды ұйымдастыру.
4) Тиімділігін талдау
Жүйе оң нәтиже берсе — цикл қайталанады; нәтиже қанағаттандырмаса — тиімді жаңа модель құру қажет.
Тоқыма-кілем кәсіпорындары мысалындағы қолдану
Бұл кезеңдік циклды тоқыма-кілем өнеркәсібі кәсіпорындарына да қолдануға болады. Екінші кезеңде — яғни ағымдағы жағдайды бағалау барысында — кәсіпорынға төнетін қатерлер мен ықтимал зиян толық талданады.
Ағымдағы жағдайды бағалаудың негізгі бағыттары
Қаржы-экономикалық талдау
Есептік мәліметтер негізінде капитал құрылымы мен серпіні, автономия деңгейі, өтімділік пен төлем қабілеті талданады. Сонымен қатар негізгі және айналым капиталының пайдаланылуы, еңбек өнімділігі, құрал-жабдықтың тозуы қарастырылады.
Шығын құрылымы және резервтер
Шығындарды талдау ресурстарды үнемдеудің жасырын мүмкіндіктерін және жоғары технологиялық, интенсивті даму жолдарын анықтауға көмектеседі.
Өткізу және нарықтағы позиция
Өнім өткізу көлемі, ассортименттің және аймақтық құрылымның сапасы бағаланады. Маркетингтік талдау арқылы нарықтағы үлес, баға-сапа қатынасы, баға саясаты және бәсекелік стратегия нақтыланады.
Табыстылық және рентабельділік
Бағалаудың қорытынды кезеңінде кәсіпорынның табыстылығы мен рентабельділігі талданып, тұрақтылықтың нақты деңгейі айқындалады.
Даму бағдарын жасау және алдын алу шаралары
Келесі кезеңде тоқыма-кілем кәсіпорнының қысқа және ұзақ мерзімді даму бағдары жасалады. Экономикалық қауіпсіздік қатерлердің алдын алу арқылы қамтамасыз етіледі.
Егер қатер күшейсе (құрылтай құжаттарына қол сұғу, сот дауы, дебиторлық қарыздың қайтарылмауы, тауар белгісін рұқсатсыз пайдалану сияқты жағдайлар), кәсіпорынның әрі қарайғы экономикалық өмірін жоспарлау қиындай түседі. Сондықтан дағдарысқа қарсы басқару кәсіпорынның экономикалық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің ықтимал негізі ретінде қарастырылады.
Қорытынды ой: дағдарысты «тосын жағдай» емес, басқарылатын тәуекел ретінде қабылдау
Қазақстанда нарықтық орта қалыптасып келеді, ал бұл кәсіпкерлерден нақты экономикалық еркіндікке сай басқару мәдениетін талап етеді: еңбек өнімділігін арттыру, тиімділікті көтеру, тұтынушы мен жабдықтаушы талаптарына икемделу.
Ешкім және ешқашан дағдарыстан толық қорғайтынына кепілдік бермейді. Дағдарыс көбіне аяқ астынан болады және кәсіпорындарды қызмет саласына, қызметкерлер санына немесе өнім сапасына қарамай таңдайды. Мұндай жағдайда менеджменттің дағдылы шеңберінен тыс әдістер қажет: бір бөлігі тек дағдарыс кезінде қолданылса, бір бөлігі қалыпты уақытта да тиімді құрал бола алады.
Негізгі тұжырым
Дағдарыстық құбылыстарға табиғи әрі ықтимал жағдай ретінде қарап, алдын ала дайындалу — кәсіпорын үшін шығынды азайтып, дағдарыстан шығу процесін жеңілдетеді.
Осы пайымды нақтылау үшін зерттеудің келесі бөлімінде дағдарысқа қарсы басқарудың кәсіпорынның экономикалық қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі орны мен ықпалы тереңірек қарастырылады.