Әлеуметтік бақылау

Жеке адамның қалыптасуы және әлеуметтену

Жеке адамның қалыптасуы, индивидтің әлеуметтік-мәдени күйге енуі — өте күрделі процесс. Оған көптеген қозғаушы күштер мен факторлар қатысады. Әлеуметтану жеке адамның әлеуметтенуін, әлеуметтік қасиеттердің, құндылықтардың, мұрат-мақсаттардың, ережелердің, әлеуметтік мінез-құлықтың, білім алудың, іскерлік пен дағдылардың қалыптасу заңдылықтарын талдауға мүмкіндік беретін негізгі бағыттарды айқындауға ұмтылады. Осы арқылы адам әлеуметтік байланыстар мен қауымдастықтардың әрекет ететін мүшесіне айналады, ал қоғам өз өмірін сабақтастық арқылы жаңартып отырады.

Маңызды ескерту

Әлеуметтену процесінің түрі мен үлгісі қоғам қандай құндылықтарға бағынатынына және әлеуметтік әрекеттестіктердің қай типі басым болатынына тікелей байланысты.

Әлеуметтену концепциялары: Тард және Парсонс

Г. Тард: еліктеу қағидасы

Қазіргі әлеуметтену концепциясы француз социологы Габриэль Тардтың еңбектерінен бастау алады. Оның теориясының өзегі — адамдар арасындағы қарым-қатынастың түбірі еліктеу қағидасына негізделетіні. Тард оқытушы мен оқушы арасындағы қатынасты әлеуметтік қатынастың типтік үлгісі ретінде қарастырды.

Т. Парсонс: интеграция және институттар

Америкалық социолог Толкотт Парсонс индивидтің көпшілік мойындаған беделді тұлғалармен араласуы арқылы әлеуметтік жүйенің интеграциялану ережелерін түсіндіретін теория ұсынды. Оның пікірінше, жанұя мен білім беру секілді әлеуметтену институттары әлеуметтік құрылымды өндіру және ұдайы жаңарту қызметін атқарады.

Әлеуметтенудің негізгі ерекшеліктері

1

Өмір бойғы процесс

Әлеуметтену тек балалық және жастық шақпен шектелмейді. Адам жаңа статустар мен рөлдерді, сондай-ақ қажетті әлеуметтік қасиеттерді ересек өмірінің бүкіл кезеңінде игереді.
2

Әдейі және жасырын (латентті) ықпал

Әлеуметтену екі арнамен жүреді: әдейі (мысалы, тәрбие және білім беру институттары арқылы) және әдейі емес, жасырын. Бірінші жағдайда адам қиындықтарға тап болып, белгілі бір әлеуметтік рөлге тікелей енеді. Екінші жағдайда әлеуметтік құндылықтар жүйесінің нақты қызметі жеке адамның қалыптасуына көбіне көзге көрінбей, бірақ шешуші ықпал етеді.
3

Индивидуалдылықты табу

Әлеуметтену — пассивті бейімделу ғана емес. Бұл сыртқы (әлеуметтік) және ішкі (биогенетикалық және рухани) факторлардың, сондай-ақ жеке адамның өзіндік белсенділігінің нәтижесінде өз даралығын тауып, нақты келбетін қалыптастыру процесі.

Бейімделудің шектен шығуы: конформизм

Әлеуметтік шындыққа бейімделу — қоғамның тұрақты қызмет етуінің міндетті шарты. Алайда бейімделудің жағымсыз түрлері де кездеседі. Солардың бірі — конформизм (лат. conformis — «ұқсас», «тәрізді»): өз позициясының болмауы, белгілі бір үлгіге еру, беделге бағыну.

Конформды сананың әлеуметтік сипаты — адам әртүрлі өмірлік жағдайда өзін ақтауға тырысып, қателіктерін мойындаудың орнына бәрін «жағдайдың ағымына» жаба салуы.

Әлеуметтік бақылау: мәні және механизмі

Жеке адамның әлеуметтену механизмдерінің маңыздысы — әлеуметтік бақылау. Бұл терминді ғылымға енгізген француз социологы Г. Тард оны бастапқыда қылмыскерді қоғамдық өмірге қайта қосу құралы ретінде қарастырды. Кейінірек әлеуметтік бақылауды жеке адамның әлеуметтенуінің факторларының бірі деп бағалады.

Реттеуші құрал

Нормативтік жөнге келтіру арқылы әлеуметтік жүйелердегі элементтердің қатынасын реттейді.

Тұрақтандыру функциясы

Әлеуметтік қатынастардың және әлеуметтік құрылымдардың үстем типтерін қайта өндіруге ықпал етеді.

Тарихи шарттылық

Мақсаты мен маңызы қоғамның тарихи, әлеуметтік-экономикалық және әлеуметтік-құқықтық ерекшеліктеріне тәуелді.

Әлеуметтік бақылау саясат, білім, мәдениет, мораль сияқты институттар арқылы индивидтердің әлеуметтік тәртібін реттейді. Оның механизмі — қоғамның әртүрлі санкциялар арқылы (қоғамдық пікір ықпалынан репрессияға дейін) және әлеуметтік топтардың көмегімен жеке адамның белгілі бір рөл нормаларына сай әрекет етуін қадағалауы.

Әлеуметтік іс-әрекет және мінез-құлық механизмдері

Әлеуметтік әрекет нені білдіреді?

Әлеуметтік іс-әрекет пен мінез-құлық социологиясы адамның қоршаған ортаға жай реакциясын емес, басқа адамдардың қажеттіліктерін, қызығушылықтарын, әрекеттерін және қоғамдағы әлеуметтік нормаларды ескере отырып, саналы түрде жасалатын мақсатты әрекеттерді зерттейді.

Әлеуметтік әрекетке жатпайды

Ыстық шәйнекке тигендегі немесе екі асығыс адамның кенеттен соқтығысуына берілетін инстинктивті реакция.

Әлеуметтік әрекетке жатады

Басқа адамдармен қарым-қатынас, еңбек қызметі, әлеуметтік институттар арқылы қажеттіліктерді өтеу.

Әлеуметтік іс-әрекет адамның әлеуметтік ортамен байланысын, қажеттіліктерін өтеу мақсатында қоғамдық қатынастарды белсенді қолдану немесе оларды өзгерту үрдісін сипаттайды.

Қажеттілік → мүдде → мотив → стимул

Мотиві бар және әлеуметтік статусқа реакциясы бар жеке адамның қылықтары мен өзге әрекеттерінің жиынтығы оның мінез-құлқын құрайды. Мінез-құлық пен іс-әрекеттің объективті негізі — қажеттіліктер мен қызығушылықтар.

Қажеттіліктер

Адамның сыртқы әлемге және әлеуметтік ортаға тәуелділігін көрсетеді. Қажеттіліктер табиғи және әлеуметтік (қоғам қалыптастырған) болып бөлінеді.

Мүдделер

Адамның қоғамдағы орны, басқа адамдардың қызметіне тәуелділігі және қалыптасқан қатынастар жағдайында қажеттіліктерді қанағаттандыру жолдары мен тәсілдері ретінде көрінеді.

Мотивтер

Әрекетке итермелейтін ішкі қозғаушы күш. Белгілі бір жағдайда мінез-құлықты айқындайтын, игіліктер мен тілектерге ұмтылыстың санадағы көрінісі.

Стимулдар

Адамға сыртқы жағдайлардың объективті ықпалы. Ол субъект үшін құндылыққа айналып, қажеттілікке сай келгенде ғана әрекеттің себебі болуы мүмкін.

Құндылықтық бағыттар және әлеуметтік ұстаным

Құндылықтық бағыттар жеке адамның әлеуметтік ұстанымдары ретінде оның мінез-құлқын реттейді. Әлеуметтік ұстаным — адамның белгілі бір әлеуметтік әрекет нысанына қатысты тұрақты бағыт-бағдары.

Құндылықтық бағыттар жоғары деңгейдегі ұстанымдар ретінде адамның өмір сүру жағдайымен, құндылықтарымен, нақты объектіге және жағдайға қатынасымен тығыз байланысты. Олар жеке адамның негізгі әлеуметтік мүдделерін көздеп, қызметінің стратегиялық бағытын айқындайды және өмірлік позиция, көзқарас, адамгершілік қағидалар түрінде көрінеді.

Әлеуметтік рөлдер, жауапкершілік және шектеулер

Жеке адам болу бір жағынан ауыртпалық, екінші жағынан — бақыт. Ауыртпалықтың себебі: әлеуметтік қызметтерді орындау әрдайым оңай емес. Мысалы, жауапкершілікке байланысты рөлдерді алайық.

Қайсыбір әлеуметтік қауымдастықтың мүшесі бола отырып, адам бұл функцияларды орындамай қала алмайды: адамдар арасында байланыс орнату, екіжақты міндеттерді қабылдау. Басқаға жауапкершілігі бар адам қауымдастықтың өзіне де осындай талап қоюына құқылы.

Алайда жауапты болу көптеген қоғамдық міндеттерді орындауды талап етеді. Соның нәтижесінде адам өз мүмкіндіктерін, қажеттіліктерін және мүдделерін белгілі бір деңгейде шектеуге, қоғамдық талаптарға сай болуға мәжбүр болады.

Қысқа түйін

Әлеуметтену — өмір бойы жүретін, көпқабатты процесс.
Әлеуметтік бақылау нормалар мен санкциялар арқылы әлеуметтік тәртіпті реттейді.
Әлеуметтік әрекет — өзгені және норманы ескеретін саналы, мақсатты іс-қимыл.
Құндылықтық бағыттар мінез-құлықтың стратегиялық бағытын айқындайды.