Қазақша рефераттар

Қылмыс субьектісі

Қылмыс субъектісі: жалпы және тар мағына

Қылмыстық құқық ғылымында қылмыс субъектісі ұғымы екі мағынада түсіндіріледі: жалпы және тар (арнайы). Жалпы мағынада бұл — қылмыс жасаған адам, яғни қылмыскер.

Ал тар, арнайы мағынада қылмыс субъектісі — қылмыстық заңда көзделген қоғамға қауіпті іс-әрекетті қасақана немесе абайсызда жасағаны үшін қылмыстық жауаптылыққа тартылуы мүмкін адам. Бұл түсінік «қоғамға қауіпті әрекет жасалған сәтте кім жауап береді?» деген негізгі сұраққа жауап береді.

Қылмыс субъектісінің ең төменгі белгілері

  • Есі дұрыстық (ақыл-есі дұрыс болуы).
  • Жас мөлшері (заңда белгіленген жасқа толуы).

Осы белгілер қылмыстық жауаптылыққа тартылатын адамдар шеңберін айқындауға жеткілікті. Дегенмен, қылмыс субъектісі қылмыскер тұлғасын сипаттайтын қасиеттердің тек ең аз бөлігін ғана қамтиды.

Қылмыскер тұлғасының белгілері: жаза мен жауаптылықты даралау үшін маңызы

Қылмыскер тұлғасының ерекшеліктері жаза тағайындауда және оны даралауда ерекше маңызға ие. Бұл, атап айтқанда, жазаны белгілеу, шартты соттау, қылмыстық жауаптылықтан және жазадан босату, шартты түрде мерзімінен бұрын босату немесе өтелмеген бөлігін жеңілірек жазамен ауыстыру секілді мәселелерді шешкенде көрінеді.

Құқықтық деңгей

Қылмыс субъектісі — қылмыстық жауаптылықтың қажетті шарты ретінде қылмыс құрамының элементі.

Тұлғалық деңгей

Қылмыскер тұлғасы — жазаны даралау, алдын алу шараларын айқындау, әлеуметтік-психологиялық факторларды бағалау үшін қажет кең жүйе.

Осылайша, тар мағынадағы қылмыс субъектісі категориясы қылмыстық құқықта қылмыстық жауаптылық негіздерінің бірі ретінде қызмет атқарады.

Қылмыскер тұлғасы: криминологиялық көзқарас және анықтамалар

Қылмыскер тұлғасы туралы мәселе — қазіргі криминологиядағы ең өзекті бағыттардың бірі. Әдебиетте қылмыскер тұлғасына әртүрлі анықтамалар берілген: ол қоғамға қауіпті әрекет жасаған кінәлі адамның әлеуметтік мәнін, көзқарастарын, қатынастарын және мінез-құлқына әсер ететін мән-жайларды қамтитын ұғым ретінде қарастырылады.

Криминологияда қылмыскер тұлғасының құрылымы

Қазіргі еңбектерде қылмыскер тұлғасының құрылымы, әдетте, келесі блоктар арқылы сипатталады:

  • әлеуметтік-демографиялық белгілер;
  • қоғамдық өмір салаларындағы әлеуметтік көріністері (әлеуметтік рөлдер, мәртебе);
  • өнегелік (моральдық) қасиеттер;
  • психологиялық ерекшеліктер;
  • биологиялық тұрғыдан шартталған белгілер;
  • қылмыстық-құқықтық белгілер.

Кейбір авторлар қылмыс субъектісі туралы ілімді есі дұрыстықты талдаумен, кәмелетке толмағандардың жауаптылығымен, арнайы субъект ұғымымен және заңды тұлғалардың қылмыстық-құқықтық қабілеттігімен шектемей, қылмыс субъектісі мен қылмыс құрамы арасындағы байланысты және оның әртүрлі институттардағы мәнін ашу қажеттігін көрсетеді.

Қылмыс субъектісі мен қылмыскер тұлғасы: ұғымдардың айырмашылығы

Қылмыс субъектісі мен қылмыскер тұлғасы — ұқсас емес және толық сәйкес келмейтін ұғымдар. Қылмыс субъектісінің белгілері қылмыстық жауаптылық туындауы үшін қажетті шарттардың бірі ретінде қылмыс құрамына енгізіледі. Бірақ бұл белгілер басқа құқықтық мәселелерді — кінәліге қолданылатын жазаның түрі мен мөлшерін таңдау, жауаптылықтан босату және басқа да сұрақтарды — шешуге жеткіліксіз.

Қылмыс субъектісі (құқықтық ұғым)

  • Мақсаты шектеулі: жауаптылықтың қажетті шарты.
  • Негізгі өлшемдер: есі дұрыстық, заңда белгіленген жас.
  • Кей жағдайларда: арнайы субъект белгілері (лауазым, әскери қызмет және т.б.).

Қылмыскер тұлғасы (криминологиялық ұғым)

  • Кең әрі күрделі: әлеуметтік байланыстар, құндылықтарға қатынас, рөлдер.
  • Психологиялық және мінез-құлықтық ерекшеліктерді қамтиды.
  • Жазаны даралау, алдын алу және түзету ықпалын таңдауда маңызды.

Қылмыстық жауаптылық субъектісі ұғымын қолдану кейбір үрдістерді (криминализация мен декриминализация, жауаптылықты дифференциациялау мен даралау) дәлірек көрсетуге мүмкіндік береді. Сонымен бірге, адамның жауаптылыққа қабілетті болуы жауаптылықтың міндетті түрде іске асатынын білдірмейді: мысалы, өзге заңи мәні бар фактілердің (субъектінің қайтыс болуы, психикалық аурудың туындауы және т.б.) әсерінен жауаптылық қолданылмауы мүмкін.

Қорытынды: қылмыскер тұлғасын зерттеудің мәні

Қылмыскер тұлғасының мәні қоғамдық қатынастармен айқындалады. Сондықтан оны сипаттау үшін, ең алдымен, тұлғаны қалыптастырған қоғамдық орта мен оның әлеуметтік байланыстар жүйесін анықтау қажет. Қылмыс биологиялық тұрғыдан «табиғи» түрде алдын ала анықталған әрекет емес, әлеуметтік әрекет. Осы себепті заң шығарушы жауаптылық пен жазаны белгілей алады және белгілейді.

Қылмыскер тұлғасында табиғи және психофизиологиялық ерекшеліктер (жүйке жүйесінің типі, темперамент, жас және жыныс сипаттары) белгілі бір рөл атқаруы мүмкін. Бірақ оларды барлық қылмыскерлерді бірдей айқындайтын әмбебап белгі ретінде қарастыру — қателік: тұлғаның деформациясы әркелкі жүреді, әрі әр адам қайталанбас.

Зерттеудің кешенді міндеттері

  • тұлғаның «типтік нормаға» қатысты деформациялық ауытқуларын және олардың қалыптасу тетіктерін анықтау;
  • қылмыстық шешім қабылдаудың уәждерін және мінез-құлықтың іске асу жолын талдау;
  • алдын алу, ескерту және залалсыздандыру құралдарын айқындау;
  • қылмыспен күрес шараларының тиімділігін бағалау және пенитенциарлық ықпал тетіктерін жетілдіру.

Қылмыскер тұлғасын терең әрі жан-жақты зерттеу — сот және тергеу органдары үшін де маңызды міндет. Зерттеудің толықтығы мен ауқымдылығы адамның тағдырына тікелей әсер етеді: қандай жауаптылық жүктелетіні, қоғамнан оқшаулау қажет пе, қандай түзету шаралары тиімді болатыны және басқа да шешімдер осы деректерге сүйенеді.

Түйін

Қылмыс субъектісі қылмыстық жауаптылықтың құқықтық шекарасын белгілесе, қылмыскер тұлғасы жаза мен құқықтық ықпалдың даралануын негіздейді. Екеуін теңестіру де, бірін екіншісінің «бөлігі» ретінде толық қарастыру да әдістемелік тұрғыдан дұрыс нәтиже бермейді.

Қолданылған әдебиеттер тізімі

  1. Алауханов Е.О. Криминология (Қылмыстану): Оқулық. Алматы: Жеті жарғы, 2005.
  2. Алмас Жұмағали. Криминология (Жалпы бөлім): дәрістер. Алматы, 2004.
  3. Антонян Ю.М. Изучение личности преступника. М., 1982.
  4. Антонян Ю.М. Жестокость в нашей жизни. М., 1995.
  5. Ведерников Н.Т. Изучение личности преступника в процессе расследования. Автореф. канд. дисс. М., 1965.
  6. Демин М.В. Проблемы теории личности. М.: Изд. МГУ, 1997.
  7. Джекебаев У.С. О социально-психологических аспектах преступного поведения. Алматы, 1971.
  8. Криминология / Под ред. Н.А. Беляева. СПб., 1992.
  9. Криминология / Под ред. А.И. Долговой. М., 1996.
  10. Каиржанов Е. Криминология (общая часть). Алматы: Респ. изд. кабинет, 1995.
  11. Карпец И.И. Проблема преступности. М., 1969.
  12. Криминология / Под ред. В.Н. Кудрявцева и В.Э. Эминова. М., 2000.
  13. Кудрявцев В.Н. Право и поведение. М., 1978.
  14. Кузнецов А.В. Уголовное право и личность. М., 1977.
  15. Уголовное право РК. Общая часть. Алматы: Жеті жарғы, 1998.

Ескерту: мәтін редакциялық өңдеуден өтті (емле, тыныс белгілері, терминдердің бірізділігі және оқылымдылық жақсартылды), бастапқы мазмұны сақталды.