Қазақ өнері музейінің құрылуы
XX ғасырдың екінші жартысы: Қазақстан музейлерінің жаңа бағыты
XX ғасырдың екінші жартысы мұражай әлеміндегі ірі жаңалықтарға толы кезең болды. Мұражайдың қоғамдағы орны туралы пікірталас толастамады: музей қоғам мен қоршаған ортаның дамуына қалай әсер ете алады, оның әлеуметтік миссиясы неде деген сұрақтар кәсіби ортада күн тәртібіне шықты. Осы шығармашылық ізденістердің маңызды нәтижелерінің бірі — мәдени орталықтардың пайда болуы.
Негізгі үрдіс
Музей ісі дәстүрлі «сақтау мен көрсету» шеңберінен шығып, ғылыми-зерттеу, ағартушылық және қоғамдық коммуникацияның ықпалды алаңына айнала бастады.
Ғылым мен экспедициялар: музей қорларының кеңеюі (1940–1980 жж.)
Н. Әлімбай еңбектеріне сүйенсек, 1940–1980 жылдары республикадағы музей жинақтары археологиялық және этнографиялық зерттеулер нәтижесінде табылған жәдігерлермен жүйелі түрде толықты. Ә.Х. Марғұлан, К. Ақышев, Х. Арғынбаев секілді ғалымдар музейлермен ынтымақтастықта жұмыс жүргізіп, қорлардың дамуына және ұлғаюына елеулі үлес қосты. Бұл зерттеулер Қазақстан музейлерінің қорын жан-жақты толықтырып, ғылыми деңгейін көтерді.
1946 жыл
Қазақ КСР Ғылым академиясы жанынан Тарих, археология және этнография институты ашылды. Экспедициялар құнды археологиялық бұйымдарды жинақтап, музей қорларының өзегіне айналдырды.
Экспедициялар географиясы
Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (Ә.Х. Марғұлан), Оңтүстік Қазақстан экспедициялары (А.Н. Бернштам, Е.И. Агеева), Қаратау сілемдері, сондай-ақ Х.А. Алпысбаев бастаған палеолит отряды.
Нәтиже
Ғылыми жаңалықтар музей экспозицияларын мазмұндық тұрғыдан байытып, «көрсетілетін құнды заттар» көлемін де, сапасын да арттырды.
Мемориалдық музейлер: тұлға мұрасын сақтау
Жамбыл Жабаевтың әдеби-мемориалдық музейі (1947)
1947 жылы Қазақстан Үкіметінің шешімімен Жамбыл Жабаевтың әдеби-мемориалдық музейі ашылды. Мұражай ақынның мол жыраулық мұрасын зерттеп, насихаттауға бағытталды. Экспозицияда 1934 және 1936 жылдары Мәскеуде өткен өнер апталықтарына қатысты фотосуреттер, марапат қағаздары мен куәліктер, 1941 жылы берілген КСРО Мемлекеттік сыйлығы лауреаты дипломы және өзге де деректер ұсынылды.
Ерекше бөлім ретінде Ленинград блокадасы кезеңіне арналған материалдар қойылды: «Ленинградтық өрендерім» өлеңінің фотокөшірмесі, майданға жазған хаттары, блокада кезінде шыққан плакаттар.
М. Әуезовтің үйі — ғылыми-мәдени орталық (1961–1963)
1961 жылғы 10 тамызда Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің шешімімен жазушы М. Әуезов өмірінің соңғы жылдарын өткізген үйде ғылыми-мәдени орталық ашылды. 1963 жылғы 28 қарашада әдеби-мемориалдық музей-үй алғашқы келушілерін қабылдады.
Экспозицияда қолжазбалар, архивтік материалдар, фотосуреттер мен негативтер, жазушының жеке бұйымдары, хаттары, кино-фото және бейнематериалдар қамтылды. Музейдің ашылуына Қазақ КСР Ғылым академиясының тұңғыш президенті Қ. Сәтбаевтың еңбегі зор болды.
1950-жылдар: демократиялану, туризм және халықаралық байланыстар
1950-жылдары демократиялану үрдістері күшейіп, халықаралық туризм дамыды. Соған сәйкес Қазақстан музейлері халықаралық кәсіби жүйеге белсендірек тартыла бастады: 1957 жылы Халықаралық музейлер кеңесіне (ICOM) мүше болып кірді. Бұл кезең музейлер үшін институционалдық жаңару мен кәсіби стандарттарға жақындау дәуірі болды.
Табиғатты қорғау бағыты
Тың игеру кезеңінде табиғи және тарихи ескерткіштердің өзгеруі, өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне төнген қатер жаңа қорықтардың ұйымдастырылуын жеделдетті. 1957 жылы Қорғалжын қорығы құрылып, 1968 жылы қайта ұйымдастырылды.
1960–1980-жылдар: ғылыми-техникалық өрлеу және музей миссиясының кеңеюі
1960–1980-жылдары әлемдегі ғылыми-техникалық прогресс жалпы өркениеттік дамуды айқындады: ғарышты игеру, атом энергиясын пайдалану, жаңа технологиялық шешімдер қоғам өміріне елеулі ықпал етті. Бұл өзгерістер музейлердің тәрбиелік-ағартушылық рөлін күшейтіп, мәдени мұраға деген жауапкершілікті арттырды.
ICOM және халықаралық күн тәртібі
- 1971 жылы Гренобль мен Парижде өткен ICOM-ның IX Бас конференциясы «Музей адамзатқа қызмет етеді. Музейлердің тәрбиелік және ағартушылық рөлі» тақырыбын алға шығарды.
- 1977 жылы 18 мамыр — Халықаралық музей күні болып жарияланды.
- 1977 жылы ICOM-ның Мәскеудегі бөлімі ашылды; кейін ұйымның мүшелік ауқымы кеңейе түсті.
Қазақстандағы институционалдық өсім
Осы үрдістер Қазақстандағы мәдени өзгерістерге әсер етіп, жаңа музейлер мен қорық-музейлердің құрылуына серпін берді. Бұл кезеңде елімізде 16 музей және 8 көрме залы ашылды. 1970 жылы А. Ибраева музей қызметкерлері санының екі есе артқанын және жергілікті ұлт өкілдерінің үлесі 46%-ға дейін өскенін атап көрсетеді.
1970–1980-жылдар: маманданған музейлердің қалыптасуы
Қолданбалы өнер музейі бастамасы (1970)
1970 жылы суретші әрі халық шығармашылығын зерттеуші Қ. Қожықовтың бастамасымен Республикалық қолданбалы өнер музейі құрылды. Қысқа уақытта музей экспедициялары халық қолөнері шеберлерінің бірегей туындыларын жинап, ел қорын байытты. Экспедициялардың көпшілігін Қ. Қожықовтың өзі тікелей басқарды.
1976 жылы бұл коллекциялар сол жылы құрылған Өнер музейіне берілді.
Ә. Қастеев атындағы өнер музейі (1976)
1976 жылғы 10 маусымдағы №265 қаулы бойынша ҚР Мемлекеттік Ә. Қастеев атындағы өнер музейі 1935 жылы құрылған Т. Шевченко атындағы Қазақ мемлекеттік көркем галереясы мен 1970 жылғы қолданбалы өнер музейі базасында құрылды. Мұражай 1976 жылғы 16 қыркүйекте ашылды.
1984 жылдың қаңтарында музейге Қазақ КСР халық суретшісі Ә. Қастеевтің есімі берілді.
С. Мұқановтың мемориалдық музейі (1976–1978)
1976 жылы Қазақстан Үкіметі С. Мұқановтың 1965–1973 жылдары тұрған үйін музейге айналдыру туралы шешім қабылдады. 1978 жылдан бастап Алматыда музей келушілерді қабылдай бастады. Музей әдеби және мемориалдық бөлімдерден тұрады: әдеби бөлімде құжаттар, фотосуреттер, қолжазбалар ұсынылса, мемориалдық бөлімде жазушының кабинеті мен тұрмыстық бөлмелері бұрынғы қалпында сақталды.
Республикалық кітап музейі (1978)
1978 жылы Республикалық кітап музейі құрылды — бұл Орта Азиядағы жалғыз кітап музейі ретінде танылды. Экспозициясы алты залдан тұрып, жазу тарихы, кітап басу ісі, ғылым, әдебиет, мәдениет пен өнер, сондай-ақ қазіргі баспа ісінің дамуын жан-жақты көрсетеді.
Мұражай қорын қалыптастыруға А.С. Пушкин атындағы мемлекеттік кітапхана, республикалық баспалар мен мәдени мекемелер көмектесті. Қорға Мәскеу, Қазан, Душанбе сияқты қалалардан да кітаптар келіп түсті.
Қорық-музейлер: кеңістік арқылы тарихты сақтау
«Әзірет-Сұлтан» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-музейі (1978–1989)
Түркістан қаласындағы «Әзірет-Сұлтан» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-музейі 1978 жылғы 30 қыркүйекте Қожа Ахмет Ясауи кесенесі негізінде «Республикалық Ахмет Ясауи сәулет кешені музейі» ретінде ашылды. 1989 жылғы 28 тамыздағы №265 қаулы бойынша «Әзірет-Сұлтан» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-музейі болып қайта құрылды.
Қожа Ахмет Ясауи кесенесін музейлендіру ісінде көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, этнограф-ғалым Өзбекәлі Жәнібектовтің еңбегі айрықша. 1979 жылы ол кесененің кіші залы мен мешіт бөлмесінің экспозициясын кеңейту, сигнализация орнату секілді қауіпсіздік және сақтау мәселелерін көтерді.
Музейлендірілген нысандар (іріктеме)
- Қожа Ахмет Ясауи кесенесі музейі (XIV ғ.), экспозициясы 654,98 м²
- Қылует жерасты мешіті музейі (XII ғ.), 702 м²
- Жұма мешіті музейі (XIX ғ.), 603,6 м²
- Шығыс моншасы музейі (XVI ғ.), 130 м²
- Түркістан тарихы музейі (XIX ғ.), 1050 м²
- Археология және этнография музейі (XIX ғ.), 140 м²
- Рабия Сұлтан бегім кесенесі музейі (XV ғ.), 62 м²
- Түркістан көшесі музейі (XIX ғ.), 452 м²
Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейі (1979)
1979 жылғы 11 мамырда Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің шешімімен Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейі құрылды. Экспозициялар тақырыптық жүйемен орналастырылды: археология бөлімі I–XVIII ғасырларды қамтиды, этнография бөлімі XIX–XX ғасырлардағы өңірлік мәдениет пен тұрмысқа арналған.
Археология бөлімінде
Көкмардан бейітінен табылған темір бұйымдар, мақта мен бидайдың күйінділері, өртенген оюлы ағаш қалдықтары, Отырар мешітінің алтын жалатылған сәндік кірпіштері, сырлы ыдыстар және басқа да олжалар ұсынылды.
Этнография бөлімінде
Тұрмыс-салт бұйымдары, зергерлік өнер, музыка, мал шаруашылығы, диқаншылық, құсбегілік, аңшылық, балық аулау кәсіптеріне қатысты құнды жәдігерлер қойылды.
Музыка мұрасы: Қазақтың халық аспаптары музейі (1980–1981)
1980 жылғы 1 тамыздағы №358 жарлық бойынша Қазақтың халық аспаптары музейі ұйымдастырылып, 1981 жылдың сәуірінде ашылды. Музейдің құрылуы, қалыптасуы және дамуы қоғам және мәдениет қайраткері, ғалым Өзбекәлі Жәнібектовтің есімімен тығыз байланысты.
Экспозиция ерекшелігі
Қор мен экспозицияда сирек кездесетін көне музыкалық аспаптар, музыкалық-фольклорлық нұсқалар, археологиялық материалдар жинақталды. Аспаптар жіктелуіне қарай залдарға бөлінді.
Музей қызметкерлері жәдігерді сақтаумен қатар, қоғамдық негізде құрылған шағын өнер тобы арқылы көне аспаптарда орындау дәстүрін көрсетіп, жасалу тәсілдері мен дыбыс ерекшеліктерін түсіндіруге мән берді. Осы идеяның жалғасы ретінде «Сазген» халықтық-этнографиялық көне аспаптар ансамблі құрылып, келушілерге аспапты көрумен бірге оның үнін есту мүмкіндігі ұсынылды.
Өзбекәлі Жәнібектов: музей ісін жүйелеудегі тұлғалық ықпал
Қазақстан музейлерінің жұмысын жан-жақты дамытуда, жаңа музейлер ұйымдастыруда, мамандар даярлауда, музей ғимараттары мен ескерткіштерін есепке алу және қалпына келтіру ісін жолға қоюда Өзбекәлі Жәнібектовтің (1931–1998) еңбегі ерекше. Ол экспозицияның тақырыптық жоспарын жасау, қор жұмысын жүйелеу сияқты бағыттарда кәсіби қолтаңбасын қалдырды.
Ұйымдастыру және қорғау
- Жезді тау-кен және балқыту ісі музейі экспозициясын әзірлеуге қатысу
- С. Мұқанов мемориалдық музейі, халық аспаптары музейі, «Әзірет-Сұлтан» қорық-музейі, Маңғыстау–Үстірт музей-қорығын ұйымдастыруға ықпал ету
- Қор сақталымының температура-ылғалдылық режимі, органикалық материалдарды қорғау, құнды түпнұсқаларды көшірмемен алмастыру мәселелерін көтеру
Зерттеу бағыты
Ол баспана, киім түрлері, қолөнер, сәулеткерлік, қазақтың музыкалық аспаптары, ою-өрнек пен оның мән-мағынасы сияқты салаларда тарихи-этнографиялық зерттеулер жүргізді. Нәтижесінде ұмыт бола бастаған кейбір аспаптардың қайта жаңғыруына, дыбысталу тәжірибесін қалпына келтіруге жол ашылды.
Кейінгі толқын: Сәкен Сейфуллин музейі (1988)
1988 жылғы 20 ақпанда Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің бұйрығымен Сәкен Сейфуллин атындағы музей ашылды. Бұл — ақынның өмірі мен қызметін танытатын құнды жәдігерлер мен құжаттар жинақталған, тәрбиелік-ағартушылық бағыттағы мәдени орын.
Экспозиция құрылымы
Ақмола өңірі С. Сейфуллин өмірінде ерекше орын алғандықтан, музей қорында ақын туралы жаңа деректер, фотосуреттер, кітаптар, құжаттар, мұрағаттық көшірмелер, газеттер, сондай-ақ ақын мен отбасының жеке заттары жинақталды. Экспозиция алты залдан тұрады және музейде дәрістер мен сабақтар өткізіліп, келушілерге жүйелі танымдық мүмкіндік беріледі.
Ақынның жеке заттарының бір бөлігі 1958 жылы, ол ақталғаннан кейін, жұбайы Гүлбахрам арқылы Қазақстанның Орталық мемлекеттік музейіне және Целиноград облыстық өлкетану музейіне тапсырылды.
Қорытынды: дәстүрлі музейден — жаңаша мәдени институтқа
XX ғасырдың екінші жартысында Қазақстандағы музей ісі жаңа даму жолдарын іздеуімен және сапалық өзгерістерімен ерекшеленді. Музей материалдарын ұсынудың жаңа әдістері қалыптасып, музейлер бағытына қарай мамандану күшейді. Ғылыми экспедициялар қорды байытса, мемориалдық музейлер тұлғалық мұраны жүйеледі, ал қорық-музейлер мәдени кеңістікті тұтас сақтаудың тәжірибесін орнықтырды.
Бақылау сұрақтары
- 1917–1920 жж. музей ісі бойынша жүргізілген іс-шараларды сипаттаңыз.
- 1920 жылдардағы А. Байтұрсыновтың музей ісін дамытудағы қызметін талдаңыз.
- 1920-жылдардағы Орталық өлкетану музейінің қызметіне шолу жасаңыз.
- 1924 жылғы Қазақ білімпаздарының съезі және А. Махониннің қызметі туралы айтыңыз.
- Қазкомпристаристің құрылуы мен міндеттерін түсіндіріңіз.
- 1920–1930-жылдары құрылған музейлер туралы баяндаңыз.
- 1921 ж. Туркомстарис (1924 ж. — Средазкомстарис) құрылуы мен қызметін сипаттаңыз.
- М.Е. Массон, Т.А. Шпота, В.П. Тризна еңбектерінің музей ісіне ықпалын талдаңыз.
- 1926–1928 жж. «Средазкомстарис хабаршысы» және оның мазмұны туралы айтыңыз.
- Мұра жинау мен сақтаудағы Алаш зиялыларының қызметін қарастырыңыз.
- 1922 ж. «Талап» қоғамының музей ісін өркендетудегі орнын түсіндіріңіз.
- 1925 ж. Шымкент мұражайының құрылуы және алғашқы экспозициясы туралы айтыңыз.
- 1935 ж. Қазақ өнері музейінің құрылуын сипаттаңыз.
- Отан соғысы жылдарындағы музейлер қызметіне шолу жасаңыз.
- 1946–1950 жж. музей коллекцияларының дамуы мен музейлердің құрылуын түсіндіріңіз.
- 1960–1980 жж. Қазақстандағы музей ісінің дамуын талдаңыз.
- Ө. Жәнібековтің Қазақстандағы музей ісін дамытудағы қызметін бағалаңыз.
- 1970–1980 жж. құрылған қорық-музейлер және олардың қызметі туралы баяндаңыз.
- 1960–1980 жж. Қазақстанда құрылған мемориалдық музейлерді атаңыз және сипаттаңыз.