Қазақша рефераттар

Құқықтық қабілет

Құқықтық қатынастар: мәні және құрылымы

Құқықтық қатынастар — құқықпен реттелетін, құқық нормаларына негізделген қоғамдық байланыстар. Олар тек адамның мінез-құлқына құқықтық норма ықпал еткен жағдайда ғана пайда болады. Яғни құқықтық қатынас — субъективтік құқықтар мен заңды міндеттер арқылы адамдар, ұйымдар және мемлекеттік органдар арасында қалыптасатын өзара байланыс.

Негізгі идея

Құқықтық нормалардың талаптарын жүзеге асыруды қамтамасыз ете отырып, мемлекет қоғамдағы заңдылық пен тәртіптің нығаюына жағдай жасайды.

Құқықтық қатынастың құрылымы

Құқықтық қатынастың құрылымы төрт негізгі элементтен тұрады:

  • 1

    Субъект

    Қатынасқа түсетін тараптар (жеке тұлғалар, заңды тұлғалар, мемлекеттік органдар).

  • 2

    Объект

    Құқықтық ықпал бағытталатын нәрсе (мүлік, әрекет, игілік, нәтиже және т.б.).

  • 3

    Субъективтік құқық

    Тұлғаның құқықпен бекітілген мүмкіндігі (рұқсат етілген әрекеттер ауқымы).

  • 4

    Заңды міндет

    Тұлғаның құқық нормаларына сай орындауға тиісті талаптары мен жауапкершілігі.

1) Құқықтық қатынастың субъектісі

Құқықтық қатынастың субъектілері — жеке тұлғалар және заңды тұлғалар. Қазақстан Республикасының азаматтары, басқа мемлекеттердің азаматтары, сондай-ақ азаматтығы жоқ адамдар жеке тұлға ретінде танылады. Қатынастың субъектісі болу үшін тұлғада құқықтық қабілет және әрекет қабілеті қалыптасуы қажет.

Құқықтық қабілет

Құқықтық қабілет — адамның құқықтар мен бостандықтарға, сондай-ақ міндеттерге ие болу қабілеті. Ол адам туған сәттен басталып, қайтыс болғанда тоқтайды.

Әрекет қабілеті (дееспособность)

Әрекет қабілеті — адамның өз әрекеті арқылы құқықтарын пайдалану және жүзеге асыру, өзі үшін міндеттер туындатып, оларды орындау қабілеті. Оның басты шарты — кәмелетке толу немесе құқықтық нормада көрсетілген жасқа жету.

Құқықсубъектілік және оның құрамдас бөліктері

Тұлғаның құқықтық қатынастарға қатысу мүмкіндігі құқықсубъектілік ұғымымен сипатталады. Құқықсубъектілік әдетте құқыққабілеттілік пен әрекетқабілеттіліктің бірлігін білдіреді және кейбір арнайы мүмкіндіктерді қамтиды.

Деликт қабілеттілігі (деликтоспособность)

Бұл — тұлғаның құқық бұзушылық жасағаны үшін заңдық жауаптылыққа тартылу мүмкіндігі. Қазақстанның қылмыстық заңнамасына сәйкес, жалпы тәртіп бойынша ол 16 жастан басталады, ал ауыр қылмыстар үшін 14 жастан қолданылуы мүмкін.

Келісім қабілеттілігі

Бұл — шарттар жасап, өзге де келісімдер жүргізуге негіз болатын мүмкіндік. Толық әрекет қабілеті жоқ адамдардың келісім қабілеттілігі шектеулі болады.

Кәмелетке толмағандардың келісім жасау тәртібі

14 жасқа дейінгі кәмелетке толмағандардың атынан келісімдерді, әдетте, олардың ата-аналары, асырап алушылары немесе қамқоршылары жасайды. Бұл талап кәмелетке толмағандардың мүддесін қорғауға бағытталған.