Қазақша рефераттар

Жай банкнота - бұр қазіргі кездегі айналысқа шығарылған Орталық банк билеті

Ақшаның түрлері және олардың эволюциясы

Ақша өзінің дамуы барысында екі ірі түрге бөлінеді: нағыз ақшалар (толық бағалы) және құндық белгілер (толық бағалы емес) ақшалар.

Нағыз ақшалар (толық бағалы)

Нағыз ақшалар — номиналдық құны оны дайындауға кеткен нақты құнымен сәйкес келетін металл ақшалар. Металл ақшалар, әдетте, мыс, күміс және алтыннан жасалады. Металл ақшалардың монета формасы — олардың дамуының ең орныққан, «соңғы» формасы.

Құндық белгілер (толық бағалы емес)

Нағыз ақшаның орынбасарлары (құндық белгілер) — номиналдық құны нақты құнынан, яғни оларды өндіруге кеткен қоғамдық еңбектен жоғары болатын ақшалар.

Құндық белгілердің негізгі түрлері

  • Құнның металлдық белгілері — арзан металдардан жасалған ұсақ монеталар (жез, алюминий және т.б.).
  • Құнның қағаз белгілері — қағаз ақшалар және несиелік ақшалар.

Қағаз ақшалар

Қағаз ақшалар — нағыз ақшалардың өкілдері. Тарихта олар айналыста жүрген алтын және күміс монеталардың орынбасары ретінде пайда болды. Олардың айналыста жүруінің объективті мүмкіндігі қағаз ақшалардың айналым құралы қызметін атқару ерекшеліктерімен байланысты болды.

Металл ақшаның қағаз ақшаға ауысу себептері

  • Металл ақшаны тасымалдап жүрудің қолайсыздығы.
  • Қазынаға қосымша табыс алу үшін монетаның металл құрамын төмендету салдарынан бүлінуі.
  • Бағалы металдарды өндіру қағаз ақша шығаруға қарағанда әлдеқайда қымбатқа түсуі.
  • Эмиссиялық табыс алу (номиналдық құн мен өзіндік құн айырмасы) мақсатында қағаз ақша шығару.
  • Бюджет тапшылығын жабу мақсатында қағаз ақша эмиссиясын ұлғайту.

Тарихи деректер

  • Алғашқы қағаз ақша: б.з. XII ғасыр — Қытай.
  • 1690 жыл — Ұлыбритания отары болған Солтүстік Америка.
  • 1762 жыл — Австрия.
  • 1769 жыл — Ресей.
  • Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдары — көптеген елдерде кеңінен шығарылды.

Анықтама

Қағаз ақшалар (қазыналық билеттер) — бюджет тапшылығын жабу үшін қазына шығаратын, металлға ауыстырылмайтын және мемлекет белгілеген бағамы бар құн белгісі.

Қағаз ақша негізінен айналым құралы және төлем құралы қызметін атқарады. Оның мөлшерден тыс өсуі көбіне мемлекеттің қаржылық тапшылығымен байланысты.

Құнсыздану себептері

Қағаз ақша табиғаты жағынан тұрақсыз әрі құнсыздануға бейім. Негізгі себептер:

  • Айналысқа басы артық қағаз ақшаның шығарылуы.
  • Эмитентке деген сенімнің төмендеуі.
  • Төлем балансының қолайсыз жағдайы.

Несиелік ақшалар

Несиелік ақшалар тауар өндірісінің дамуымен, яғни тауарларды сатып алу мен сатуда төлемді кейінге қалдыру (несиеге сату) тәжірибесінің кеңеюімен байланысты пайда болды. Олар ақшаның төлем құралы қызметіне тікелей сүйенеді.

Экономикалық мәні

  • Ақша айналымын икемдірек етеді.
  • Нағыз ақшаларды үнемдеуге мүмкіндік береді.
  • Қолма-қолсыз ақша айналымының дамуын жеделдетеді.

Негізгі түрлері

Несиелік ақшалардың кең тараған түрлері: вексель, банкнота, чек және несиелік карточкалар.

Вексель

Вексель — борышқордың алдын ала келісілген мерзімде және белгіленген жерде белгілі бір соманы төлеуге міндеттенетін жазбаша қарыздық құжаты.

Негізгі екі түрі

  • Жай вексель (соло) — вексель берушінің вексель ұстаушыға көрсетілген соманы белгілі бір уақытта немесе талап етілгенде төлеу жөніндегі шартсыз міндеттемесі.
  • Аудармалы вексель (тратта) — вексель берушінің (трассанттың) үшінші тұлғаға (трассатқа) белгілі бір уақытта көрсетілген соманы вексель ұстаушыға төлеуді ұсынуы (бұйрығы).

Айналым механизмі

Трассат тратта бойынша төлеуге келісімін берген сәттен бастап борышқор саналады. Аудармалы вексель айналыста индоссамент (басқа тұлғаға аударып жазу) арқылы беріледі. Индоссаменттер көбейген сайын вексель айналысы ұлғаяды және әр индоссант міндеттеме бойынша ортақ жауапкершілік алады.

Экономикалық әдебиеттердегі қосымша жіктеу

Қаржылық (банктік) вексель — белгілі бір соманы қарызға беруден туындайтын қарыздық міндеттеме.

Қазыналық вексель — бюджет тапшылығын жабу үшін мемлекет шығаратын міндеттеме (мемлекет борышқор болады).

Достық вексель — кейін банкте есепке алу мақсатында тараптардың бір-біріне беруі.

Бронзалық вексель — нақты қамтамасыз етілмеген қарыздық міндеттеме.

Вексельдің негізгі қасиеттері

  • Дерексіздік — вексельде мәміленің нақты түрі көрсетілмейді.
  • Дауыссыздық — протест актісі нотариуспен рәсімделгеннен кейін тиісті шаралар қолданылғанға дейін қарыз міндетті түрде төленуге тиіс.
  • Айналымдылық — индоссамент арқылы басқа тұлғаға беріліп, төлем құралы ретінде айналыста жүреді.

Қазақстандағы тәжірибеден қысқа мысал

Қазақстанда вексель айналысы заң қабылданғанға дейін де, одан кейін де дамыды. Ерте қолданушылардың бірі ретінде Казкоммерцбанк тәжірибесін атауға болады: 1996 жылы Үкіметтің астық жинау бағдарламасы аясында банк 500, 1000 және 5000 АҚШ долларымен номиналданған астық вексельдерін айналымға шығарып, клиенттеріне несие құралы ретінде ұсынды.

2003 жылы банк домицилиант ретінде «Қазақстан темір жолы» ҰК-ның шамамен 200 млн теңгеге бағаланған вексельдерін өтеді. Домицилиант — вексельде көрсетілген төлемді жүзеге асыратын және вексель айналымына делдал ретінде қатысатын банк.

Банкнота

Банкнота (ағылш. bank-note — «банк билеті») — орталық банктің айналысқа шығарған әртүрлі номиналдағы ақша бірліктері. Ол вексельден және қағаз ақшадан бірқатар белгілері арқылы ажыратылады.

Вексельден айырмашылығы

  • Мерзімділігі: вексель — мерзімді қарыздық міндеттеме, банкнота — мерзімсіз қарыздық міндеттеме.
  • Кепілдігі: вексельді көбіне жеке кәсіпкерлер шығарып, жеке кепілдік береді; банкнотаны орталық банк шығаратындықтан, оған мемлекет кепілдік береді.

Классикалық банкнота

Классикалық банкнота — банкнотаның алғашқы формасы: алтынға еркін айырбасталатын және алтынмен қамтамасыз етілген орталық банк билеті.

  • Табиғаты: қағаз ақша айналым құралынан, банкнота төлем құралынан туындайды.
  • Эмиссия: қағаз ақшаны қазынашылық, банкнотаны орталық банк шығарады.
  • Қайтарылуы: классикалық банкнота вексель мерзімі аяқталғанда банкке қайтады; қағаз ақша қайтарылмайды.
  • Айырбасталуы: классикалық банкнота алтын/күміске айырбасталады; қағаз ақша — айырбасталмайды.

Жай банкнота (қазіргі банкнота)

Жай банкнота — қазіргі айналыстағы орталық банк билеті. Ол металлға айырбасталмайды және орталық банктің барлық активтерімен қамтамасыз етіледі. Қазіргі банкноталар алтынмен тікелей қамтамасыз етілмесе де, белгілі бір дәрежеде тауарлық немесе несиелік негізін сақтап, қағаз-ақша айналысының заңдылықтарына бағынады.

ҚР Ұлттық банкінде эмиссияның негізгі арналары

  • Шаруашылықты несиелеу арқылы.
  • Мемлекетті несиелеу: мемлекеттік қарыз міндеттемелерінің орнына банкноталар шығару арқылы.
  • Ұлттық валюта бағамының тұрақтылығын қолдау және сыртқы қарыздарды өтеу үшін валюталық резервті арттыру мақсатында қосымша эмиссия жүргізу.

Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында (1993–1998 жж.) экономикалық тұрақсыздық аясында мұндай тәжірибенің салдары ретінде гиперинфляция тәуекелі күшейген кезеңдер болды. Мысалы, 1995–1996 жылдары бюджет тапшылығы ЖІӨ-нің 5,5%-ына дейін жетіп, тапшылықтың едәуір бөлігі Үкіметке берілген Ұлттық банк несиелері арқылы жабылғаны белгілі.

Чек

Чек вексель мен банкнотаға қарағанда кеш қалыптасты: коммерциялық банктердің дамуы және ағымдағы шоттарда бос ақша қаражаттарының жинақталуы бұл құралдың кең таралуына ықпал етті. Алғашқы чектер 1683 жылы Англияда пайда болды.

Анықтама

Чек — ағымдағы шот иесінің банкке берген жазбаша бұйрығы: чек ұстаушыға белгілі бір соманы төлеу немесе оны басқа ағымдағы шотқа аудару туралы нұсқау.

Чек түрлері

  • Ақшалай чек — банктен қолма-қол ақша алуға арналған.
  • Ордерлі чек — индоссамент арқылы басқа тұлғаға беруге болады.
  • Мәлімдеуші чек — мәлімдеушіге (ұсынушыға) төленеді.
  • Есеп айырысу чегі — заңды тұлғалар арасындағы қолма-қолсыз есеп айырысуда қолданылады.
  • Жол чегі — туристік сапарларда төлем құралы.
  • Кепілдендірілген чек — банк төлемді кепілдендіреді.

Экономикалық қызметтері

  • Банктен қолма-қол ақша алуға қызмет етеді.
  • Айналым және төлем құралы қызметін атқарады.
  • Қолма-қолсыз есеп айырысу құралы ретінде қолданылады.

Электрондық ақшалар және пластикалық карточкалар

Электрондық ақшалар — компьютерлік желілер мен ақпаратты автоматты өңдеу құралдары арқылы банктер, олардың клиенттері, сатушылар және сатып алушылар арасындағы төлемдер жиынтығы. Көбіне олар пластикалық карточка формасында қолданылады.

Дебеттік (төлем) карточка

Дебеттік карточка — банкпен жасалған келісімшартқа сай карточкалық шоттағы қаражатты пайдалануға, банкоматтан қолма-қол ақша алуға, сондай-ақ тауарлар мен қызметтер үшін төлеуге арналған төлем құралы.

Кредиттік карточка

Кредиттік карточка — эмитент пен карточка иесі арасындағы келісімшартқа сәйкес, белгіленген несиелік лимит шегінде тауарлар мен қызметтер үшін төлем жасауға немесе қолма-қол ақша алуға мүмкіндік беретін құрал.

Қазақстандағы қолданылуы

Қазақстан Республикасындағы екінші деңгейлі банктер дебеттік және кредиттік карточкалардың отандық әрі халықаралық түрлерін кеңінен қолданады. Кең тараған жүйелер: Eurocard, MasterCard, Visa, ALTYN, Maestro және т.б.

Қазіргі кезде жалақы алуға арналған дебеттік карточкалар кеңінен таралған; мұндай шоттар көбіне теңгемен ашылады. Несиелік карточкалар бөлшек саудада және қызмет көрсету саласында (банктік қызметтер, сауда желілері, жанармай, туризм, ойын-сауық төлемдері) жиі пайдаланылады. Ең кең тарағандарының бірі — сауда карточкалары.