Экономикалық ғылыммен, жұмыспен қамтылу

Жұмыспен қамту ұғымы және мемлекеттік саясат

Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасына сәйкес, жұмыспен қамту — азаматтардың жеке және қоғамдық мұқтаждықтарын қанағаттандыратын, заңнамаға қайшы келмейтін және табыс пен еңбекақы әкелетін қызметі.

Еңбек нарығындағы жұмыспен қамту саясаты, әдетте, белсенді және әрекетсіз (пассив) бағыттарға бөлінеді.

Белсенді саясат

Белсенді жұмыспен қамту саясаты — мемлекеттің жұмыссыздық деңгейін төмендетуге бағытталған құқықтық, ұйымдастырушылық және экономикалық шаралар кешені.

Қоғамдық жұмыстар арқылы жаңа жұмыс орындарын ұйымдастыру.
Өзін-өзі жұмыспен қамтуды дамыту арқылы жұмыс орындарын құруды ынталандыру.
Жұмыс орындарын сақтап қалуға ықпал ету.
Оқыту, қайта даярлау және біліктілікті арттыру бағдарламалары.
Жұмыстан өз еркімен кетуді болдырмауға бағытталған алдын алу шаралары.

Әрекетсіз (пассив) саясат

Әрекетсіз саясат — жұмыссыздықтың келеңсіз салдарын жұмсартуға бағытталған шаралар жиынтығы.

Асырауындағы адамдарға үстемақы төлеу.
Бірінші қажеттіліктегі қолжетімді тауарларды мүмкіндігінше ұсыну.
Асханаларда арзандатылған тамақтануды ұйымдастыру және өзге әлеуметтік қолдау шаралары.

Жұмыспен қамтылудың кең мағынасы және экономикалық өлшемдері

Жұмыспен қамтылу — халықтың еңбек қызметіне қатысуы. Бұл ұғымға оқумен айналысу, әскери қызмет, үй шаруашылығын жүргізу, балалар мен қарттарды күту сияқты қызмет түрлері де кіреді.

Экономикалық ғылымдағы сипаттамалар

Қамтылу толықтығы

Халықтың белсенді бөлігі қоғамдық өндіріске толық тартылмауы мүмкін.
Теңгерімділік

Жұмыс орындары мен еңбек ресурстары арасындағы сәйкестік деңгейі.
Сәйкестілік

Жұмыспен қамтылудың халықтың әлеуметтік-экономикалық сұраныстарына сай келуі.
Саясат құралдары

Кәсіптік оқыту, жұмыс орындары туралы ақпарат ұсыну, жұмыспен қамтуды арттыру шаралары.

Ескерту: бастапқы мәтінде «құқық шегінің кері әсері» деген тіркес берілген; ол нақты контекст көрсетілмегендіктен, жалпы түрде реттеуші шектеулердің ықпалы ретінде түсіндіріледі.

Жұмыспен қамту органдарына жүгіну және жұмыс күші қозғалысы

Жұмыспен қамту органдарына жұмысқа орналасу мәселесі бойынша жүгінген азаматтар саны — жұмысынан шыққан, еңбек шартының мерзімі аяқталғандықтан жаңа жұмыс іздеген, сондай-ақ негізгі жұмысынан бос уақытында қосымша жұмыс істегісі келетін адамдарды қоса алғанда, тиісті мекемелерге өтініш берген азаматтардың жалпы санын сипаттайды.

Жұмысшылар қозғалысы

Жұмысшылар қозғалысы — жұмысқа қабылдау және жұмыстан шығару үдерістерінің жиынтық көрінісі.

Есептік анықтамалар

Жұмысқа қабылданғандар — есепті кезеңде кәсіпорынға қабылдау туралы бұйрықпен рәсімделген тұлғалар.
Жұмыстан шыққандар — кету себептеріне қарамастан, бұйрықпен рәсімделіп, кәсіпорындағы жұмысын тоқтатқан барлық қызметкерлер.

Мемлекеттік басқару және 2009–2010 жылдар контексті

Жұмыспен қамту саясатын мемлекеттік деңгейде іске асыру мәселелері негізінен Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінде (ЕХӘАҚМ) шоғырланған. Министрліктің жылдық есебіндегі деректер еңбек қатынастарын реттеу мен әлеуметтік қолдау жүйесін жаңғыртудың бағытын көрсетеді.

Негізгі қорытындылар мен шешімдер

Бағдарламалық негіз

2009 жылғы қызмет мемлекеттік бағдарламалар мен Президент Жолдауларында айқындалған әлеуметтік жаңғырту міндеттерін орындауға бағытталды; жоспарланған міндеттердің басым бөлігі іске асырылғаны атап өтілді.

Әлеуметтік серіктестік

2009–2010 жылдарға арналған Бас келісім бекітіліп, онда кәсіпкерліктің әлеуметтік жауапкершілігі жөніндегі БҰҰ-ның ғаламдық шарт қағидаттары ескерілді.

Төлемдер мен еңбекақы

2009 жылдың 1 қаңтарынан бастап еңбекақы, зейнетақы және әлеуметтік төлемдерді ай сайын төлеу қағидаты енгізілді; бюджет саласы қызметкерлерінің еңбекақысы орта есеппен 30%-ға өсті. Медициналық қызметкерлердің еңбекақысын саралап есептеудің жаңа тәсілі бекітілді.

Көші-қон саясаты

Көші-қон үрдістерін реттеу, көшіп келушілердің құқықтарын және ұлттық мүддені қорғау жүйесін жетілдіру үшін заңнамалық өзгерістер әзірленіп, жаңа тұжырымдама бойынша жұмыс жүргізілді.

Әлеуметтік жаңғырту және еңбек нарығының міндеттері

Әлеуметтік қамтамасыз етудің көпдеңгейлі жүйесін қалыптастыру және мемлекеттік әлеуметтік стандарттарды жетілдіру.
Еңбек нарығының икемділігін (оралымдылығын) арттыру және еңбек қатынастарын реттеу тетіктерін күшейту.
Көші-қон саясатын жетілдіру және тапшы мамандықтар бойынша кадрлар даярлау.

Кадрлармен жұмыс және әлеуметтік серіктестік институттары

Кейбір ұйымдарда шағын мамандандырылған құрылымдық бөлімшелердің үйлеспей жұмыс істеуі кадрлармен жұмыс тиімділігін төмендетіп, кадрларды қалыптастыру және оларды тиімді пайдалануды кешенді түрде шешуге кедергі келтіреді. Кадрларды іріктеу, орналастыру және пайдалануға қатысты көптеген міндеттер сызықтық жетекшілерге жүктеледі. Ал олардың негізгі мақсаты өндірістік тапсырмаларды уақытылы әрі сапалы орындау болғандықтан, кадрлық басқаруға жеткілікті уақыт пен ресурс әрдайым бола бермейді.

Еңбек қатынастарын реттеудің келісім алаңын кеңейту үшін келісімдерді жасауды және орындауды республикалық, салалық және өңірлік деңгейлерде, ал ұжымдық шарттарды ұйым деңгейінде қамтамасыз ететін тиімді әлеуметтік серіктестік институттары қажет.

Еңбекақы, біліктілік және еңбек дауларын шешу тетіктері

Еңбекақыны саралау және ынталандыру

Ұсыныстардың өзегі — біліктілік пен еңбек өнімділігі арасындағы айырмашылықты көрсететін еңбекақы жүйесін қолдану. Яғни жоғары білікті және біліктілігі төмен жұмыстардың ақысы бірдей төленбеуі тиіс: бұл қызметкерді кәсіби дайындығын көтеруге ынталандырады және адам капиталына салынатын инвестицияның тиімділігін арттырады.

Сонымен қатар еңбекті мөлшерлеу арқылы қалыпты жағдайдан тыс жұмыстарға (түнгі уақыт, мерзімнен тыс, демалыс күндері) сараланған төлем мөлшерін қалыптастыру ұсынылады.

Еңбек даулары және жұмыс берушінің міндеттері

Жобада еңбек дауларын шешудің екі деңгейлі жүйесі айқындалады: жұмыс беруші мен жұмыскер арасындағы келісім негізінде құрылатын келісім комиссиясы немесе еңбек төрелігі, сондай-ақ халықаралық тәжірибеге сәйкес келетін сот инстанциясы.

Жұмыскердің өмірі мен денсаулығына келтірілген зиянды өтеу тетіктерін нақтылау.
Кәсіптік даярлау, қайта даярлау және оқыту шарттарының мазмұнын күшейту.
Жұмыскердің біліктілігін арттыруға қатысты жұмыс берушінің құқықтары мен міндеттерін кеңейту.
Зейнеталды жастағы (зейнетке шығуына 3 жыл қалған) және еңбек тәртібін бұзбаған жұмыскерлермен еңбек шартын бұзуды шектеу.
Еңбекті қорғау және қауіпсіздік бойынша жұмыс берушінің міндеттерін кеңейту, сондай-ақ бұл шараларды жұмыс беруші қаражаты есебінен қаржыландыру нормаларын енгізу.