ЖЗҚ салынған зейнетақы жарналарының жалпы сомасындағы қор үлесі
1990 жылдардағы өзгерістер және әлеуметтік салдар
Қазақстанда 1990 жылдары мүлде өзгеше жағдай қалыптасты: өндіріс құлдырап, жұмыссыздық пайда болды және оның деңгейі күн сайын өсе түсті. Жалақы төмендеп, көптеген қызметкерлерге еңбекақы айлап төленбей қалатын кезеңдер жиіледі.
Осы әлеуметтік-экономикалық ахуал кейінгі жылдары зейнетақы жүйесін жаңғыртуға, жинақтаушы модельді енгізуге және азаматтардың ұзақ мерзімді қаржылық қауіпсіздігін күшейтуге түрткі болды.
Жинақтаушы зейнетақы жүйесінің қалыптасуы
Бүгінде республикадағы зейнетақымен қызмет көрсету нарығында 14 жинақтаушы зейнетақы қоры жұмыс істейді. Олардың елдің түрлі өңірлерінде 72 филиалы және 73 өкілдігі бар. Қорлардың қызмет ету кезеңінде зейнетақы жинақтары 648 580 млрд теңгеге дейін жинақталғаны көрсетіледі.
Зейнеткерлік жас
- Ерлер үшін: 63 жас
- Әйелдер үшін: 58 жас
Сапалық нәтижелер (жүйені енгізу кезеңінде)
- Салымшыларға қызмет көрсетудің жақсаруы
- Жинақтаушы жүйе туралы ақпараттандырудың артуы
- Аймақтық бағдарламалардың дамуы
- Жарнамалық белсенділіктің өсуі
- Нарықтағы қорлар арасында бәсекенің күшеюі
2003–2006 жылдар: индексация, өсім және қамту
2003 жылы зейнетақы жинақтарының көлемі 32,26 млрд теңге болды. Сол жылы Әлемдік банк Қазақстандағы зейнетақы жүйесін елдің әлеуметтік-экономикалық жобаларының ішіндегі ең үздіктерінің бірі ретінде атап өтті.
Соңғы жылдары зейнетақының номиналдық өсімі тұтыну бағалары индексінен жоғары болғаны көрсетіледі. 2003 жылы индексациямен қатар зейнетақыны дифференциациялай көтеру жүргізілді: еңбек және халықты әлеуметтік қорғау саласындағы деректерге сәйкес, 2003 жылдың маусымынан бастап 1 055 мың адамның зейнетақысы артты; ең төменгі зейнетақы алатындардың саны 3 есеге азайды; шамамен 450 мың адам жоғары мөлшердегі зейнетақы ала бастады.
Минималды зейнетақы
- 2004 ж. 1 қаңтардан
- 5 800 тг
- 2006 ж.
- 9 500 тг
Қамту және құрылым (2006 ж.)
- Зейнетақы алушылар: 2 302 мың адам (халықтың 11,7%)
- Ауыл тұрғындарының үлесі: 43%
- Әйелдер үлесі: 69,1%
- Көп балалы аналар (4+ бала, 8 жасқа дейін тәрбиелеген): 22,7%
Ескерту: мәтінде «ағымдағы жылдың басында зейнетақы алушылардың жалпы саны 185 мың адам» деген дерек те келтіріледі; бұл көрсеткіш жоғарыдағы 2006 жылғы жиынтық санмен бір кезеңді білдірмеуі мүмкін.
Нарық құрылымы және негізгі ойыншылар
Аймақтық дамуы кеңінен көрсетілген қорлар ретінде бірнеше ұйым аталады: «Қазақстан Халық Банкі» ЖЗҚ АҚ, «Құрмет» ЖЗҚ АҚ, «Сенім» АЖЗҚ АҚ, «Ұлар Үміт» ЖЗҚ АҚ, «МЖЗҚ» ЖЗҚ АҚ. Сонымен қатар, мемлекеттік бағалы қағаздарға салым үлесінің жоғары екені ерекше атап өтіледі.
2005 ж. орташа жылдық табыстылық (мәтіндегі дерек)
| Қор | Табыстылық |
|---|---|
| Қазақстан Халық Банкі ЖЗҚ АҚ | 10,0% |
| МЖЗҚ ЖЗҚ АҚ | 11,4% |
| Валют Транзит Қоры ЖЗҚ АҚ | 8,5% |
| Ұлар Үміт ЖЗҚ АҚ | 9,7% |
| Қорғау ЖЗҚ АҚ | 6,7% |
Қазақстан Халық Банкі ЖЗҚ: қысқаша профиль
1998 жылғы 2 ақпанда құрылған «Қазақстан Халық Банкі» ЖЗҚ АҚ мәтінде Қазақстандағы ең ірі ЖЗҚ ретінде сипатталады.
Портфель құрылымы (мәтіндегі үлестер)
- Қысқа мерзімді бағалы қағаздар
- 36,12%
- Ұзақ мерзімді бағалы қағаздар
- 63,88%
| Құрал | Үлес |
|---|---|
| Корпоративтік облигациялар | 22,64% |
| Муниципалды облигациялар | 0,16% |
| Ұлттық банкноталар | 25,11% |
| Қаржы министрлігі облигациялары | 18,78% |
| Акциялар | 10,18% |
| РЕПО | 1,03% |
| Депозиттер | 4,51% |
| ХВҚҰ (МВФО) облигациялары | 5,39% |
| Шетелдік мемлекеттік облигациялар | 12,21% |
Жарналар, салымшылар және нарықтағы үлес
Қазіргі құрылымда зейнетақы нарығы зейнетақы активтерін инвестициялық басқаруды жүзеге асыратын 8 ұйымнан және 14 ЖЗҚ-дан тұрады. Олардың ішінде «МЖЗҚ» ЖЗҚ АҚ және «Қазақстан Халық Банкі» ЖЗҚ АҚ зейнетақы активтерін өздері басқарады.
01.01.2006 жылғы деректер бойынша «Қазақстан Халық Банкі» ЖЗҚ АҚ жиынтық түсімдері 502 425 454 млн теңге ретінде келтіріледі. Міндетті зейнетақы жарналарының жалпы сомасындағы үлес бойынша «Қазақстан Халық Банкі» ЖЗҚ АҚ және «МЖЗҚ» ЖЗҚ АҚ бірге 24,22%, ал «Ұлар-Үміт» ЖЗҚ АҚ 17,31% көрсеткішімен берілген.
Міндетті зейнетақы жарналарының жалпы сомасы ретінде 648 580 680 мың теңге келтіріледі. Аймақтық бөліністе негізгі үлес Алматы қаласында шоғырланған: 20,97%.
Салымшылар саны және үлестері (мәтіндегі дерек)
Салымшылар саны 7 649 мың адамға жеткені айтылады. Үлестік құрылымда «МЖЗҚ» ЖЗҚ АҚ — 37,34%, «Қазақстан Халық Банкі» ЖЗҚ АҚ — 17,33%, «Ұлар Үміт» ЖЗҚ АҚ — 14,74%.
Жарна мөлшеріне қарай топтау
Жарналарды тұрақты аудару әрдайым сақтала бермейді. Қорлар салымшылар құрамын бағалау үшін салымшылар саны мен жарна сомасын бөлу қисығын қолданады. Белгі ретінде міндетті 10% жарна қарастырылып, 1 000 теңгеге дейінгі минимумнан 10 000 теңгеден жоғары максимумға дейінгі аралық (қадам 1 000 теңге) беріледі.
- Төмен төлемділер: 2 000 теңгеге дейін
- Орташа деңгей: 2 000–3 000 теңге
- Жоғары төлемділер: 10 000 теңгеден жоғары
Лидерлік динамикасы
- 2002 жылға дейін негізгі позиция «МЖЗҚ»-да болды (үлесі 16,8%).
- 2003 жылдан бастап «МЖЗҚ» өз позициясының бір бөлігін жеке қорларға бере бастады.
- Қазіргі кезең үшін лидер ретінде «Қазақстан Халық Банкі» ЖЗҚ көрсетіледі (үлесі 25,9%).
- Келесі орындар: «МЖЗҚ» — 19,4%, «Ұлар-Үміт» — 18,1%.
Кепілдіктер, есеп жүргізу және құқықтар
Талдауларда зейнетақы қорларының қаржы нарығының жұмысын қолдағаны және ұдайы өндіріс процесінде микро және макроэкономикалық функциялар атқаратыны айтылады. Дегенмен, заңнамалық базаның және жинақтарды қорғау тетіктерінің жеткілікті деңгейде жетілмеуі салдарынан зейнетақы төлемдеріне толық кепілдік мәселесі өзекті болып қала береді.
Бенефициарда зейнетақы аударымдары мен салымдарды есепке алатын кітапша (жеке зейнетақы коды көрсетілген) болады. Осы код арқылы ол кез келген уақытта зейнетақы жинақтарын тексере алады.
Жұмыстан кетуіне байланысты немесе жұмысқа орналасу мүмкіндігі болмаған жағдайда да, бенефициар бастапқы салымдарының өсімін бақылап, зейнеткерлік жасқа жеткенде жинақталған қаражатты алу құқығын сақтайды.
Негізгі мәселелер: деңгей, тиімділік және жас сәйкессіздігі
Қол жеткізілген нәтижелермен қатар, жаңа зейнетақымен қамсыздандыруға қатысты бірнеше түйінді мәселе бөлініп көрсетіледі.
1) Зейнетақы деңгейі
Зейнетақы мөлшері халықаралық стандарттар бойынша ғана емес, кейбір ТМД елдерімен (мысалы, Ресеймен) салыстырғанда да төмен деп бағаланады.
2) Тиімділік
Қорлар тиімділігінің төмендігі өндірістің құлдырауымен, көлеңкелі және бейресми экономиканың үлесінің жоғары болуымен байланыстырылады.
3) Зейнеткерлік жас ерекшеліктері
Бірқатар мамандықтарда (мысалы, әскери қызметкерлер) еңбек өтілі 25 жыл болғанда ерлер үшін 45 жас қарастырылатыны айтылады. Кей салаларда еңбек өтілінің минималды көрсеткіші орындалса, зейнетақы жасына жетпей-ақ жұмыстан шығу құқығы болуы мүмкін.
Сонымен қатар жұмыспен қамтылғандар саны мен зейнеткерлер арасындағы арақатынастың нашарлауы жүйеге қысым түсіреді. Зейнеткерлердің салыстырмалы саны зейнет жасына, зейнетақы тағайындауға қажетті еңбек өтіліне және еңбек ететін зейнеткерлерге төлеу тәртібіне қатысты құқықтық нормалармен айқындалады.
Мемлекеттік реттеу: институттар және үйлестіру қажеттілігі
Әрекет етуші заңнамаға сәйкес, мемлекеттік емес зейнетақымен қамсыздандыруды басқару және реттеу жүйесі мына институттармен сипатталады.
- Парламент — осы саладағы құқықтық қатынастарды реттейтін заңдарды талқылап, қабылдайды.
- Президент — мемлекеттік емес зейнетақымен қамсыздандыруға қатысты жарлықтар шығарады.
- Қазақстан Республикасы Үкіметі — әлеуметтік қамсыздандыру саласындағы бірыңғай мемлекеттік саясаттың іске асуын қамтамасыз етеді, бағдарламалар әзірлейді және тиісті қаулылар қабылдайды.
- Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі — әлеуметтік қорғау мәселелерін іске асыратын атқарушы орган.
Мәтінде зейнетақы жүйесін реформалау жөніндегі заң актілерінде орындаушы органдардың нақты жауапкершілігі мен құзыреті айқын белгіленуі тиіс екені атап өтіледі. Сондай-ақ жергілікті өзін-өзі басқару органдары мемлекеттік органдар жүйесіне кірмейтіндіктен, мемлекеттік емес зейнетақымен қамсыздандыру функцияларын атқаратын ұйымдардың қызметін толыққанды реттей алмайды; олар қосымша қолдау шараларын ғана жүзеге асыра алады.
Ұсынылатын бағыт
Өзгерістер ауқымын ескере отырып, зейнетақы жүйесінің барлық сегменттерін мемлекеттік реттеуді бір ұйымға шоғырландыру орынды деген тұжырым жасалады. Бұл ұйымға азаматтарға шартты дербес шоттарды беру және осы процессті ұйымдастыру мен бақылау міндетін жүктеу ұсынылады.