Қайта құру бағыты

Дағдарыс алдындағы қоғамның жағдайы

1980 жылдан кейін КСРО құрамындағы барлық одақтас республикаларда жағдай күрт күрделене түсті. Бұл ахуал әлеуметтік-экономикалық тетіктердің әлсіреуінен, басқару жүйесінің тиімсіздігінен және жинақталған ішкі қайшылықтардан туындады. Дағдарыстың себептері көпқырлы болды.

Саяси саладағы белгілер

Басшылықтың өзгерістер қажеттігін түсінуге қабілетсіздігі және дәрменсіздігі.
Қоғамдық өмір, экономика және азаматтардың жеке өмірін бір орталықтан басқару.
Партиялық және мемлекеттік функциялардың бірігуі, төрешілденудің күшеюі.
Заңдылықтың жиі бұзылуы.
Жариялылықтың болмауы.

Экономикалық саладағы белгілер

Шаруашылық жүргізудің шығындық тәсілі.
Ғылыми-техникалық және технологиялық прогрестен артта қалу.
Бақылаусыз үлкейген басқару аппараты.
Инфляцияның күшеюі.
Тауар тапшылығы.

Әлеуметтік саладағы белгілер

Халықтың тұрмыс деңгейінің төмендеуі.
Теңгермешілдік (теңестіру) қағидасының үстемдігі.
Әлеуметтік әділеттіліктің жиі бұзылуы.
Күнделікті тіршіліктің бұрмалануы.
Ұлтаралық қатынастардағы шиеленістер.
Маскүнемдік, нашақорлық, ұрлық, парақорлық, жезөкшелік және сыбайлас жемқорлықтың таралуы.

Нәтижесінде КСРО қоғамы дамудың жаңа бағытын қажет етті: жүйе дағдарысты тереңдетпейінше, түбегейлі жаңару жолын таңдауға мәжбүр болды.

Қайта құру бағыты

1985 жылғы наурызда Н.У. Черненко қайтыс болғаннан кейін КОКП ОК Бас хатшысы болып М.С. Горбачев сайланды. 1985 жылғы сәуір пленумында әлеуметтік-экономикалық дамуды жеделдету ұранымен экономиканы қайта құру бағыты жарияланды. Саясаттың негізгі ұрандары: жариялылық, жеделдету, қайта құру.

Бұл бағыт 1986 жылғы КОКП XXVII съезінде мақұлданды. Алайда қайта құру нақты бағдарламаға және ғылыми негізделген жоспарға сүйенбей жүргізілді. Қияли болжамдар көп болып, алғашқы кезеңнен-ақ сәтсіздік белгілері байқалды.

Жауапкершілік кімдерге жүктелді?

Қайта құрудағы қиындықтарға бірқатар өңірлік басшылар кінәлі деп танылды: Мәскеуде В.В. Гришин, Ленинградта Г.В. Романов, Қазақстанда Д.А. Қонаев, Әзірбайжанда Г. Әлиев және басқалар.

Түйінді қорытынды

Қайта құру сол кезеңде қалыптасқан терең дағдарыстан мемлекетті құтқара алмады. Қоғамдағы ахуал күн сайын қиындай берді.

Қайта құрудың қарама-қайшылықтары

1987 жылғы қаңтар пленумы

«Қайта құру және партияның кадр саясаты туралы» мәселе талқыланды. Қаулының басты кемшіліктері:

Дағдарыстың нақты себептерін көрсете алмады.
Жаппай өзгерістердің «символына» айналып, көбіне сөз жүзінде қалды.

1987 жылғы маусым пленумы және «Мемлекеттік кәсіпорын туралы» заң

Басқаруды түбірлі өзгерту талқыланып, қабылданған заңда тауар-ақша қатынастарының рөлі айқындалды. Мемлекеттік кәсіпорындар дербес тауар өндірушілер ретінде қарастырылды, шаруашылықты жүргізудің экономикалық әдістеріне көшуге негіз жасалды. Ұзақ мерзімді жоспарлау орнына мемлекеттік тапсырыстар жүйесі енгізілді.

Дегенмен бұл шаралар толық іске аспады. Саяси құрылым жаңартылмайынша, экономикалық әдістердің нәтижесі шектеулі екені анықталды.

Күнделікті өмірдегі салдары

Халық шаруашылығындағы жағдай ауырлай түсті: дүкен сөрелерінен күнделікті тұтынатын тауарлар жоғала бастады, азық-түлік сапасы төмендеді.

1988 жылғы маусым: КОКП XIX Бүкілодақтық конференциясы

Қоғамның әлеуметтік-экономикалық жүйесіне талдау жасалып, бірқатар маңызды шешім қабылданды:

Саяси реформа жүргізбей әлеуметтік-экономикалық өзгеріс жасау мүмкін еместігін мойындау.
Демократияландыру мен жариялылықты кеңейту.
Төрешілдікке қарсы күрес.
Халықтық реформа жүргізу.
Әлеуметтік әділеттілік ұстанымдарын жүзеге асыру.

Осыдан кейін қайта құруды жалғастыру үшін ең алдымен саяси жүйеге реформа енгізу қажеттігі айқын болды.

Қоғамның саяси және әлеуметтік өміріндегі қайшылықтар

1980-жылдарға қарай халық шаруашылығын жоспарлау мен өндіргіш күштерді орналастырудағы әміршіл-әкімшіл жүйе жіберген кемшіліктер тоқырауды күшейтті. Республика көбіне шикізат көзі ретінде қала берді, ал рухани-идеологиялық өмір отаршылдық ықпалдан толық арыла алмады.

Білім, ғылым, мәдениет және тіл

Ғылым мен ағарту саласын қаржыландыруда «қалдықты ұстаным» сақталды. Ұлттық мәдениет, салт-дәстүр, тіл ауыр жағдайға тірелді: 1954–1986 жылдар аралығында қазақ тілінде білім беретін шамамен 600 мектеп жабылды, қазақ тілінің қолданылу аясы тарылды. Бұл мәселелер билік тарапынан жеткілікті деңгейде назарға алынбады.

Орталықтандыру және егемендік формализмі

Ең маңызды шешімдер Мәскеуде қабылданды, республикалардың егемендігі көбіне сөз жүзінде қалды.

Қазақстан Компартиясы басшысы Д. Қонаев (1912–1993) тұсында басқаруда кемшіліктер орын алып, тұлғаға табыну белгілері байқалды. Оның төңірегіндегі топ республикадағы әлеуметтік-экономикалық, рухани және экологиялық мәселелерге немқұрайды қарады.

Желтоқсан оқиғасы (1986)

Наразылықтың себептері мен сылтауы

1986 жылғы желтоқсандағы оқиғаларға орталықтың өктем әрекеттері, демократиялық қағидаларға қайшылық, шовинистік саясат және қоғамда жиналған наразылық негіз болды.

Наразылыққа түрткі болған оқиға — 1986 жылғы 16 желтоқсанда өткен Қазақстан Компартиясы ОК-нің V пленумы. Г.П. Разумовскийдің ұсынысымен ұзақ жыл республика басқарған Д. Қонаев қызметінен босатылып, Қазақстан халқына беймәлім, Ульянов облысы партия комитетінің бірінші хатшысы болған Г.В. Колбин тағайындалды. Бұл пленум небәрі 18 минутқа созылды.

Орталықтың бұл қадамы саяси қателік ретінде бағаланып, жергілікті халық мүддесін елемеу көрінісі болды.

Оқиғаның барысы

1986 жылғы 17 желтоқсанда Алматыда жастардың бейбіт шеруі басталып, кейін басқа қалаларға тарады. Наразылықтың негізгі қозғаушы күші студенттер мен жастар болды. Шеру бастапқыда саяси сипатта өтіп, құқық бұзушылық пен ұлтшылдық көріністерінен алшақ еді.

Республика басшылығы жастар талабын тыңдамай, оларды тез таратуға күш салды. Алматы гарнизоны мен қосымша әскери күштер тартылып, Брежнев алаңы қоршауға алынды. КСРО-ның кейбір өңірлерінен ішкі әскер бөлімдері әкелінді.

Күш қолдану және салдары

Демонстрацияны тарату үшін сапер күректері, қызметтік иттер, су шашатын машиналар, сойылдар сияқты құралдар пайдаланылды. Қоғамдық тәртіп сақшылары тарапынан өрескел қатыгездік жасалып, адам шығынына жол берілді. Кейін тергеу жұмыстары қатаң әрі заңсыз сипат алды.

Тергеу камераларына және қала сыртына әкетілгендердің саны 8,5 мыңға жетті. Көптеген жастар оқу орындарынан шығарылып, комсомол қатарынан қуылды.

Құрбандар, жазалау және кейінгі ақталу

Желтоқсан оқиғасына қатысқан жастардың ішінен Қайрат Рысқұлбеков, Ербол Сыпатаев, Ләззат Асанова, Сәбира Мұхамеджанова сияқты азаматтар өктем биліктің құрбанына айналды.

Ақталу

Кейін айыпталған 99 адамның 46-ы ақталды.

Соттау

83 адам 1,5 жылдан 15 жылға дейін бас бостандығынан айырылды.

Шығарылу және жаза

52 адам партиядан, 787 адам комсомолдан шығарылды; 1138 адамға комсомолдық сөгіс берілді.

Білім саласы

12 ректор қызметінен алынды, 271 студент оқудан шығарылды.

Мемлекеттік органдар

Ішкі істер органдарынан 1200 адам, денсаулық сақтау және көлік салаларынан 309 адам жұмыстан шығарылды.

Қайрат Рысқұлбеков

1988 жылғы мамырда қайтыс болды. 1996 жылғы 9 желтоқсанда оған «Халық қаһарманы» атағы берілді.

1987 жылы КОКП ОК Алматыдағы 1986 жылғы желтоқсан оқиғасын «қазақ ұлтшылдығының көрінісі» деп бағалады. Кейін партия бұл оқиғаға байланысты жіберілген қателіктерді мойындады. КСРО халық депутаттарының I съезінде ақын әрі қоғам қайраткері М. Шаханов орталықтың әрекеттерін қатты сынап, мінбеде алғаш рет мәселе көтерді — бұл Желтоқсан шындығын ашудағы алғашқы қадамдардың бірі болды.

Желтоқсан оқиғасы КСРО-ның ыдырау үдерісін жеделдеткен факторлардың бірі ретінде қарастырылады.

Кеңес саяси жүйесіне реформа

1989 жылғы мамыр–маусым айларында КСРО халық депутаттарының I съезі өтті. Бұл съездің ерекшелігі — саясат, экономика және қоғамдық өмірдің әлеуметтік-рухани салаларындағы жағдайға өткір сын көзбен қарау, дағдарыс себептерін іздеуге ұмтылыс болды.

Съезде партиялық және мемлекеттік органдар қызметін ажырату мәселесіне ерекше назар аударылды. Осы кезеңнен бастап Компартияның билігі мен беделі әлсірей бастады; партиямен қатар комсомол мен кәсіподақтардың қызметі де үздіксіз сын нысанасына айналды.

Егемендік декларациялары

I съезде жаңа одақтық келісімшарт жасау мәселесі көтерілді. Бірқатар республикалар егемендік туралы декларация қабылдады (Балтық жағалауы республикалары, Украина, Қырғызстан және басқалар).

1990 жылғы 25 қазанда Қазақстан мемлекеттік егемендігі туралы Декларация жариялады. КСРО басшыларының шынайы жағдайды бағалап, республикалар мүддесіне икем таныта алмауы олардың беделін одан әрі түсірді. Ресей Федерациясының егемендігін жариялауы да кеңес жүйесіне ауыр соққы болды.

Соған қарамастан, КСРО-ның болашағы түпкілікті шешілмей, мемлекет белгілі бір уақыт ірі құрылым ретінде өмір сүруін жалғастырды.

Қоғамдық-саяси қозғалыстар

1980-жылдардың соңына қарай демократиялық үдерістердің жандануына байланысты Қазақ КСР-де қоғамдық ұйымдар құрыла бастады. Бұл кезең қоғамдық белсенділіктің артуымен, экологиялық және ұлттық-мүдделік тақырыптардың ашық көтерілуімен ерекшеленді.

Экологиялық бастамалар

«Невада — Семей» (1989)

Қазақстандағы алғашқы ірі қозғалыстардың бірі. Лидері — ақын О. Сүлейменов. Мақсаты: Семей және басқа полигондарды жабу, зардап шеккен халыққа көмек көрсету.
Балқаш және Арал проблемалары комитеті

О. Сүлейменов пен М. Шахановтың бастамасымен құрылды. Мақсаты: Арал маңындағы экологиялық апат зардаптарын азайтуға жәрдемдесу және үкімет назарын аударту.

Тарихи әділет пен ұлттық мүдде

«Әділет» (1989)

Мақсаты: ұжымдастыру кезіндегі ашаршылық және сталиндік репрессиялар туралы шындықты ашу.
Өзге бірлестіктер

«Азамат», «Ақиқат», «Қазақ тілі», «Мұсылман әйелдер лигасы» сияқты қозғалыстар мен ұйымдар қалыптасты.

1990–1991 жылдар: партиялар мен қозғалыстардың көбеюі

1990 жылы «Азат» азаматтық қозғалысы құрылып, негізгі мақсаты ретінде Қазақстанның мемлекеттік егемендігін алуды қойды. Осы жылы «Единство» ұлтаралық қозғалысы пайда болды (құрамында ғылыми-техникалық интеллигенция өкілдері болды). Сонымен бірге «Желтоқсан» партиясы құрылып, оның құрамына 1986 жылғы оқиғаға қатысқандар кірді.

1991 жылы «Азат» қозғалысы негізінде партия құрылды. Жастар өз саяси қозғалысы ретінде «Алаш» партиясын құрды. Сондай-ақ 1991 жылы Қазақстан социал-демократиялық партиясы пайда болды.

Масштаб

1990 жылы Қазақстанда 100-ден астам қоғамдық-саяси қозғалыс болды. Алматының өзінде 40-қа жуық ұйым жұмыс істеді.

Әлеует

Көп қозғалыс әлсіз әрі қалыптасу кезеңінде болды. «Невада — Семей», «Қазақ тілі» сияқты ұйымдар мүшелері көп, қаржылық қоры бар ықпалды қозғалыстарға айналды.

Компартия дағдарысы

1990 жылдың соңына қарай Қазақстан Компартиясы саны жағынан ірі күш болып қалды (шамамен 800 мың коммунист). Бірақ халық сенімі төмендеп, 1990 жылы мүшелердің 42%-ы өз еркімен партиядан шықты, қатар 49 мың адамға азайды.

Орал оқиғасы (1991): қоғамдық жауапкершілік сабақтары

1990-жылдардың басында Қазақстанда бірқатар даулы бастамаларға қатысты қоғамдық пікір қақтығысы күшейді. 1991 жылғы 15 қыркүйекте Орал қаласында қазақтардың патша үкіметіне қызмет етуінің 400 жылдығын мерекелеу туралы шешім қабылданды. Бұл бастама ұлттық мүддеге қайшы деп бағаланып, «Азат», «Желтоқсан», «Парасат» қозғалыстары ашық қарсы шықты.

Жаппай қақтығысқа ұласа жаздаған жағдай қозғалыстар мен құқық қорғау органдарының араласуымен тоқтатылды. Бұл оқиға кез келген қоғамдық ұйымның абайсыз қадамы үлкен қасіретке айналуы мүмкін екенін тағы бір мәрте көрсетті.