Бұхараға сыймай, Арқаға келіп едін
Шотана батыр туралы деректер және тарихи контекст
Төмендегі мәтіндерде Орманшы руынан шыққан Ақсары Шотана батыр жайындағы ауызша дерек, сондай-ақ Абылай хан дәуірімен байланысты оқиғалардың жырдағы көрінісі мен тарихи түсіндірмесі беріледі. Мәтіннің тілі мен құрылымы редакциялық өңдеуден өткізіліп, мағынасы сақталды.
Мәшһүр Жүсіп жазбасындағы «Шотана тасы» оқиғасы
Мәшһүр Жүсіптің дерегіне қарағанда, Қызылтауда (Баянауылдан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 60 км) «Шотана тасы» деп аталатын тас бар. Аңыз бойынша, Шотана батырдың үйі сол тастың түбінде отырған кезде қорадағы екі өгізін ұрылар түнде айдап кетеді.
Дәйексөз
«Тастап кет менің өгізімді, атым Шотана; жердің тесігіне тығылсаң да қоймаймын!»
Осы сөзді айғайлап айтқанда, ұрылар олжасын алып Түндіктің өзенінен асып бара жатыр екен.
Абылайға айтылған сөз: билік, бақ және елдің тірегі
Шотана батырға телінетін сөздерде хандықтың жауапкершілігі, ел бірлігі, сондай-ақ биліктің тұрақтылығы туралы ойлар айтылады. Бұл тұста мәтін нақыл мен астарға құрылған шешендік мәнермен берілген.
Негізгі ой
«Бақ — бір қу таяқ; ырыс — құт, соған сүйеніш болатын».
Мұнда бақтың баянсыз, ал ырыстың (құттың) ел мен билікке тірек болатыны меңзеледі.
Тарихи-мәдени астар
«Дүние бұзылса, Бұхараға сыяды; Бұхара бұзылса, дүниеге сыймайды».
Бұхара — білім мен өркениеттің символы ретінде алынып, қоғам іргесі шайқалса да, рухани-мәдени ұйытқының орны ерекше деген ой айтылады.
Шешендік түйін
«Ер толқыса — ел сүйейді, су толқыса — жар сүйейді».
Бұл салыстыру арқылы елдің толқуын «суға», ал ханның міндетін «жарға» теңеп, биліктің елге сүйеніш болуы қажет екенін меңзейді.
«Лақ ойнақтағанына құлаған жар» туралы тіркес — әлсіз биліктің елге қорған бола алмайтынын ишаралайтын өткір теңеу.
Дереккөз белгісі: [12, 12–13-бб.]
Тарихи жырлардағы оқиға және нақтылау
«Қазақ тарихи жырларының мәселелері» атты жинақта Шотана батыр жөніндегі мәліметтер Олжабай батырға арналған бөлімде де келтіріледі. Онда Олжабайдың қолбасы әрі батыр болғанымен, ханның кейбір саясатын қолдамағаны, кейде ашық қарсы шыққаны айтылады.
Жырдағы желі
- Абылай хан «тентектігі үшін» Төртуыл–Тұлпар Ботахан мен Қаракесек Жанайды байлатып, зынданға салды делінеді.
- Ботахан ашуға булығып, өзін-өзі жарып өлтіреді.
- Бекболат пен Едіге бастаған Бес Мейрамның баласы көтеріліп, хан ордасын шабуға аттанады.
- Жырда Олжабай 700 кісілік қолды бастап келіп, Абылайға өткір сөз айтады.
Жырдан үзінді (өңделген нұсқа)
«Абылай деген ханым ең,
Бұл Орта жүз ішінде
Лаулап оттай жанып ең.
Батыр болсаң басында,
Төле бидің түйесін
Сонда неғып бағып ең?..
Қолға түсіп қалғанда,
Ажыратып алып ем…»
Түсіндірме және түзету
Жырда Абылай кешірім сұрап, Жанайды босатады, ал қолды мол тарту-таралғымен қайырады деген баяндау бар.
Алайда тарихи нақтылауда бұл оқиғаның болуы және Олжабайдың қатысуы шындыққа жақын болғанымен, Абылайға қарсы «бүкіл Бес Мейрамды» көтеріп, қолды тікелей бастаушылар — Қаракесек Бекболат би мен Сүйіндік Едіге би екені айтылады.
Ал олардың атынан елші болып, ханға әлгіндей сөзді айтқан адам — Орманшы Шотана делінеді. Сонымен бірге, Абылайдың ешкімнен кешірім сұрап, кішіреймегені де ескертіледі.