Тілді дамыту
Мемлекеттік тіл — аса маңызды әрі өзекті мәселе. Тіл — халықтың жан дүниесі мен рухани негізі, ел еркіндігі мен ұлтты танытатын басты белгі. Ол ұлт болмысын ұғындырып, қоғамды төңірегіне топтастыратын, біріктіретін қуатты фактор.
Сондықтан мемлекеттік тілді білу — өмір талабы, заман сұранысы, қоғам қажеттілігі. Демек, тілді өмірдің барлық саласында қолданып, оның аясын кеңейту жолында әрбір қазақстандық азаматтық міндетін атқаруға тиіс.
Негізгі ой
Тіл тәуелсіздігі — ел тәуелсіздігінің берік тірегі. Тілді дамыту — қоғамның да, білім жүйесінің де ұзақ мерзімді міндеті.
Мемлекеттік тіл және тіл саясаты
Ел тәуелсіздігін тіл тәуелсіздігімен астастыра қарастыру нәтижесінде туған тілдің тұғырын биіктету бағытында жүйелі қадамдар жасалды. Қазақстан Республикасындағы тіл саясатының тұжырымдамасы мен «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заң сияқты стратегиялық маңызы бар құжаттардың қабылдануы — осы бағыттағы оң өзгерістердің айғағы.
Тіл — қарым-қатынас құралы ғана емес, адамның ой-өрісін, мәдени деңгейін, ақыл-парасатын, рухани байлығын көрсететін айна. Сондықтан тіл мәдениеті мәселесі қай қоғамда да назардан тыс қалған емес. Қазақ халқы «Өнер алды — қызыл тіл» деп, сөз құдіретін ерекше бағалаған.
Қазақстан Республикасы Президентінің Тілдерді қолдану мен дамыту бағдарламасында тіл дамыту — мемлекет саясатының аса өзекті бағыттарының бірі екені атап көрсетіліп, мемлекеттік тілді оқытудың саны мен сапасына айрықша көңіл бөлу қажеттігі айтылған.
Елбасы Н.Ә. Назарбаев: «Қазақстанның болашағы қазақ тілінде», — деп түйіндеген.
Мектептегі тіл мәдениеті: бүгінгі түйткілдер
Қазақ тілінің келешегі, ең алдымен, мектеп оқушыларының тілдік құзыретімен байланысты. Ғылыми-педагогикалық еңбектер мен мерзімді баспасөз материалдарын талдау бүгінгі оқушылардың сөз саптауында олқылықтар бар екенін көрсетеді: көпшілігінің тіл мәдениеті жеткілікті деңгейде қалыптаспаған.
Жиі байқалатын қиындықтар
- Ойды дұрыс әрі түсінікті жеткізе алмау, сөзді орынсыз созу.
- Басы артық сөздерді жиі қолдану салдарынан ойдың шашырауы.
- Сөйлеу барысында өзге тіл сөздерін араластыру, жаргон мен диалектіні «сән» көру.
Бұл мәселе туралы педагогика ғылымының докторы И. Нұғыманов пен З. Қашқынбаева оқушының жеке тұлға болып дамуы мен алған білімін өмірде іске асыруында сөйлеу мәдениетін қалыптастырудың педагогикадағы көкейтесті бағыттардың бірі екенін атап өтеді.
Сондықтан қазақ мектебінің өзекті міндеттерінің бірі — оқушылардың тіл мәдениетін көтеру, сауатты жаза алатын әрі өз ойын айқын жеткізе алатын азамат тәрбиелеу. Қазіргі қоғам талап ететін тұлға — өз орнын таба білетін, қарым-қатынаста еркін, ортаға тез бейімделетін, білімін көрсете алатын және пікірін мәдениетті түрде жеткізетін адам.
«Мәдениет» ұғымы және тіл мәдениетінің орны
Мәдениет ұғымына қатысты анықтамалар әрқилы. М.И. Калинин мәдениетке адамның күнделікті тұрмысынан бастап, адамзат ақыл-ойының жеткен ең биік деңгейіне дейінгі құндылықтардың барлығы енетінін атап көрсетеді. Ал тілші-ғалым М. Балақаев мәдениетті оқу-ағарту, ғылым, өнер және рухани өмір табыстарының жиынтығы ретінде сипаттайды.
Материалдық мәдениет
Адамның тұрмысына, еңбек құралдарына, заттық әлеміне қатысты құндылықтар.
Рухани мәдениет
Ойлау, білім, мораль, өнер және тіл мәдениеті сияқты рухани құндылықтар жүйесі.
Тіл мәдениеті — оқушылардың тілін ұстарту міндетін жүзеге асыратын амал-тәсілдер жүйесін қамтиды. Ол оқушыны әдеби тіл нормаларын сақтауға, сөйлеуде нақтылық пен тазалыққа ұмтылуға, диалект сөздер мен дөрекі қолданыстардан қашық болуға үйретеді. Сонымен бірге мәнерлеп оқу, ойды логикалық тұрғыдан байланыстыра сөйлеу және жүйелі жазу дағдыларын қалыптастыруды көздейді.
М. Балақаевтың анықтамасы
Тіл мәдениеті — тілдік тәсілдердің ширау, жетілу дәрежесі. Бұл тек ізеттілік пен сауаттылық емес, сондай-ақ тілдік құралдарды (фонетикалық, орфографиялық, орфоэпиялық, морфологиялық, синтаксистік, стильдік) ұқыпты әрі дұрыс қолдану дағдысы.
Тіл мәдениетін оқытудың бағыттары мен міндеттері
Тіл мәдениетіне тәрбиелеуді жүйелі жолға қою — бүгінгі қоғамдық-әлеуметтік сұраныстан туындайтын талап. Мемлекеттік мәртебеге ие қазақ тілінің қолданылу өрісінің кеңеюі, ұзақ жылдар бойы өзге тілдің үстемдігінен табиғи арнасынан ажыраңқыраған ана тілін өрістету қажеттігі жалпы білім беретін мектептерде қазақ тілі пәнінің рөлін күшейтуді талап етеді.
Негізгі алғышарттар
- Қазақ тілі пәнінің мазмұнын жаңарту арқылы оқушыға терең білім беру.
- Коммуникативтік біліктілікті арттыру.
- Сөз мәдениеті талаптарына сай тіл қолдану іскерліктерін жетілдіру.
Қазақ тілінің мемлекеттік жалпыға міндетті білім стандартында көрсетілген талаптарға сүйене отырып, жаңартылған білім мазмұны негізінде тіл мәдениетін оқытуға қатысты міндеттер мен күтілетін нәтижелер айқындалады. Қазіргі оқыту үрдісінде оқушының өзіндік ізденісіне, шығармашылық жұмыстарына және практикалық қолданымына көбірек мүмкіндік беру мәселесі алдыңғы қатарға шығып отыр.
Бұл тәсіл білім мен біліктің оқушының өздігінен ізденуі арқылы қалыптасуына, тілдік жағдаяттарда тіл жұмсауға төселуіне және лингвистикалық дүниетанымының кеңеюіне жол ашады.
Сөз әдебі, ауызша және жазба тіл мәдениеті
Тіл мәдениетіне тәрбиелеу сөз мәдениетінің негіздері мен тіл туралы жан-жақты ұғым беруден басталады. Сөз әдебі көбіне ауызша сөйлеу мәдениетімен бірлікте қарастырылатындықтан, қарым-қатынастың әлеуметтік-тұрмыстық және іскерлік түрлері арқылы тіл қолданысының ерекшеліктері талданады.
Ауызша сөйлеу мәдениеті
- Қарым-қатынас мақсатына сай тілдік құралды таңдау.
- Тыңдарманмен байланыс орнату, сөзді әсерлі жеткізу.
- Сөйлеуде әдеп сақтау, нақтылық пен үйлесімділік.
Жазба тіл мәдениеті
- Іс-қағаздары стилінің талаптарын меңгеру.
- Шығармашылық бағыттағы жазба жұмыстарын жүйелеу.
- Логикалық байланыс, құрылым, орфография мен стиль дәлдігі.
Берілетін білім мен дағдыларды шығармашылық тұрғыда кеңейту шешендікке баулу арқылы жүзеге асады. Жұрт алдында сөйлеуге машықтандыруда сөзге дайындық сатылары, сөз құрылымы (кіріспе, негізгі бөлім, қорытынды), тыңдарманмен байланыс шарттары қамтылады. Пікірталас түрлері, олардың ерекшеліктері, пікірсайыста өзін-өзі ұстау, сөйлеу мәдениетінің талаптары ұлттық және мәдени дәстүрмен сабақтастықта ұсынылады.
Оқытуда назарға алынатын практикалық дағдылар
Сұрақ қою және жауап беру
Диалог мәдениетін қалыптастыру, жауаптың дәлдігі мен сыпайылығын сақтау.
Өз пікірін қорғау
Дәйек келтіру, қарсы уәжді тыңдау, дәлелді әрі байсалды сөйлеу.
Айтысу шеберлігі
Тілдік икемділік, тапқырлық, мәдени шеңберден шықпай сөйлеу.
Грамматикалық талдау
Мазмұн бірлігін сақтай отырып, тілдік норманы саналы қолдану.
Практикалық жұмыстар оқушы өмірімен және қазіргі заман талабымен үйлесуі тиіс. Оқу материалын таңдауда жүйелілік, коммуникативтік бағыт, белсенділік, практикалық мән, тілдік әрекеттің барлық түрін бірлікте оқыту, қоғамдық қажеттілікті ескеру және интеграция сияқты ұстанымдар басшылыққа алынады.
Қорытынды ой
Оқытудың өзегіне сөйлеу мәдениеті деңгейін көтеру арқылы оқушының жеке тұлғалық мәдениетін қалыптастыру алынады. Тілді білетін адамның рухы биік, дәстүр мен әдет-ғұрыпқа адал болатынын түсіндірумен қатар, әркімнің тілге қызмет етуі — азаматтық жауапкершілік екені сезіндірілуі керек. Талап күшейген жерде жауапкершілік артады, жұмыс жүйеленеді және нәтиже нақты көрінеді.