Жеке алғанда, бюджет тапшылығын қаржыландыру үшін сырттан алынған қысқа мерзімдік қарыздардың экономикаға жасайтын инфляциялық ықпалын әлсірету
Инфляцияға қарсы саясат: «жою» ма, әлде «икемделу» ме?
Құнсызданудың (инфляцияның) жағымсыз әлеуметтік және экономикалық салдары көптеген елдердің үкіметтерін белгілі бір экономикалық саясат жүргізуге мәжбүр етеді. Негізгі сұрақ мынаған саяды: инфляцияны күрделі әрі қатаң іс-шаралар арқылы толық жою керек пе, әлде инфляция жағдайына бейімделу тиімді ме?
Бұл екіұшты мәселе әр елде экономиканың құрылымы мен жағдайына қарай шешіледі. Мысалы, АҚШ пен Англияда инфляциямен күрес мемлекеттік деңгейдегі басымдық ретінде қарастырылады. Ал кейбір елдерде инфляцияға икемделу шаралары жүргізіліп, арнайы бағдарламалар қабылданады (табыстарды индексациялау және т.б.).
Мақсат
Инфляцияны тоқтату емес, көбіне оны бағындыру, қарқынын баяулату және реттеу.
Неге толық жою қиын?
Инфляция нарықтық экономиканың табиғатымен байланысты: бюджет тапшылығы, монополиялар, қағаз ақша сияқты факторларды толық жою әрдайым мүмкін емес.
Инфляцияға қарсы саясаттың екі әдістемесі
1) Белсенді бюджет саясаты (Кейнстік тәсіл)
Бұл әдістемеде мемлекет сұранымға ықпал ету үшін мемлекеттік шығындар мен салықтарды реттейді. Инфляция күшейген кезде мемлекет шығындарды қысқартып, салықтарды көтереді. Нәтижесінде сұраным азайып, инфляция қарқыны төмендейді.
Тәуекел: сұраныммен бірге өндіріс өсімі де бәсеңдеп, дағдарыс белгілері күшейіп, жұмыссыздық артуы мүмкін. Бұл — инфляцияны тежеудің қоғам үшін «құны».
Ал құлдырау кезеңінде бюджет саясаты керісінше сұранымды кеңейтуге бағытталады: мемлекеттік инвестициялық бағдарламалар іске қосылып, шығындар өседі, салықтар төмендетіледі. Әсіресе табысы төмен субъектілерге салынатын салықтарды қысқарту сұранымды тез көтеріп, өндірісті ынталандырады.
Дегенмен 1960–1970 жылдардағы дамыған елдер тәжірибесі сұранымды бюджет арқылы ынталандыру инфляцияны күшейтуі мүмкін екенін көрсетті. Бұған қоса шығындардың өсуі бюджет тапшылығын арттырып, салық пен шығын арқылы реттеудің мүмкіндігін тарылтады.
2) Ақша-несие реттеуі (жаңа классикалық тәсіл)
Жаңа классикалық бағыт өкілдері инфляцияға қарсы күресте бірінші орынға ақша-несие саясатын қояды. Бұл тәсіл экономикаға жанама әрі икемді ықпал етеді.
Бұл саясатты көбіне Үкіметке тікелей бағынбайтын Орталық банк жүргізеді: айналымдағы ақша көлемін өзгертіп, қарыз пайызының (проценттің) мөлшерлемесін реттейді.
Бұл көзқарас бойынша өндіріс өсімін шамадан тыс ынталандыру және жұмыссыздықты жедел қысқарту әрекеттері инфляцияны асқындырып, оның бақылаудан шығып кету қаупін арттырады. Сондықтан мемлекет сұранымды шектеуге бағытталған инфляцияға қарсы шараларды жүргізуі қажет.
Ұзақ мерзімді саясат: сенім, бюджет тәртібі және ақша айналымы
Батыс елдерінде жинақталған тәжірибе инфляцияға қарсы ұзақ және қысқа мерзімді шараларды бірге қолдану қажет екенін көрсетеді. Ұзақ мерзімді саясат, ең алдымен, халықтың инфляциялық үрейін азайтуға бағытталады.
1) Инфляциялық күтулерді төмендету
Үкімет инфляцияға қарсы саясатты үздіксіз әрі тұрақты жүргізіп, тұрғындардың сенімін нығайтуы керек. Өндірісті ынталандыру, монополиямен күрес сияқты шаралар нарықтың тиімді жұмыс істеуіне жағдай жасайды және тұтынушылардың ұтымды шешім қабылдауына ықпал етеді.
2) Бюджет тапшылығын қысқарту
Салықтарды арттырумен қатар мемлекеттік шығындарды қысқарту арқылы тапшылықты реттеу жүргізіледі. Бюджет тапшылығын Орталық банктің несиесімен қаржыландыру инфляцияны күшейтеді.
3) Ақша ұсынысының өсімін шектеу
Ақша айналымын реттеу, соның ішінде жыл сайынғы ақша көлемінің өсіміне шек қою инфляцияның динамикасын бақылауға мүмкіндік береді.
4) Сыртқы факторлардың ықпалын әлсірету
Әсіресе бюджет тапшылығын жабу үшін алынатын сыртқы қысқа мерзімді қарыздардың экономикаға түсіретін инфляциялық қысымын төмендету маңызды. Бұл — күрделі әрі өзекті мәселе, оны бөлек әрі терең талдауды талап етеді.
Қысқа мерзімді саясат: қарқынды уақытша баяулату
Қысқа мерзімді саясат инфляция қарқынын уақытша төмендетуге бағытталады. Осы мақсатта мемлекет:
Жекешелендіру және кірісті арттыру
Мемлекеттік меншіктің бір бөлігін жекешелендіріп, бюджетке қосымша түсім тартады.
Өндірісті кеңейтетін секторларды қолдау
Қосымша өнім өндіретін кәсіпорындарға әртүрлі жеңілдіктер береді.
Инфляциялық сұранымды қысқарту
Акцияларды сату арқылы артық сұранымды төмендетуге ықпал етеді.
Ұсынымды көбейту
Көлемді импорт арқылы ұсынымның өсуін қамтамасыз етіп, бағаның тұрақтануына әсер етеді.
Күнделікті сұранымды азайту тетігі
Күнделікті сұранымды қысқарту арқылы да инфляцияға қарсы әсер етуге болады. Ол үшін салымдарға төленетін пайыздық мөлшерлемені арттыру қолданылады. Нәтижесінде жинақ (қор сақтау) нормасы өсіп, өндіріс шығындары қысқаруы ықтимал.
Инфляцияны тежеудің құны
Инфляцияға қарсы күрес әрдайым экономикалық шығындармен қатар жүреді: жұмыссыздықтың өсуі және өндіріс көлемінің қысқаруы мүмкін. Мамандардың есептеуінше, инфляцияны 1%-ға төмендету үшін жұмыссыздықты табиғи деңгейден шамамен 2%-ға арттыру қажет болуы ықтимал. Ал бұл жағдайда ЖҰӨ көлемі оңтайлы деңгейден 4%-ға төмен қалыптасуы мүмкін.
Маңызды тұжырым
Инфляцияны төмендету саясаты «тегін» болмайды: бағаның тұрақтануы көбіне қысқа мерзімде жұмыспен қамту мен өндіріс динамикасына қысым түсіреді.
Табыс пен бағаны тікелей реттеу тәжірибесі
Инфляцияны ауыздықтау үшін көптеген елдердің үкіметтері 1960-жылдардан бастап табыс пен бағаны реттеу саясатын қолданды. Бұл саясат негізінен табысты шектеуге бағытталды. Алайда ол инфляциямен күрестің нарықтық емес, әкімшілік әдісіне жақын болғандықтан, қойылған мақсатқа әрдайым жеткізе бермеді.
АҚШ (1971–1974)
Жалақы мен баға деңгейін тікелей реттеу тәртібі жойылып, оның орнына орындауға міндетті емес, үкіметтің ұсынысы түріндегі нұсқаулықтар сақталды.
1980-жылдардың басы
Президент Р. Рейган әкімшілігі бұл мәселемен айналысатын мемлекеттік мекемелерді таратып жіберді.