Эстетикалық мәдениет
Жоспар
- Мәдениет ұғымы
- Мәдениет түрлері
- Өркениет ұғымы
Мәдениет ұғымы
Мәдениет — адамзаттың болмыс пен сананың барлық салаларындағы әлеуметтік-прогрестік шығармашылық қызметі. Ол заттандыру (қазыналар, нормалар, белгі жүйелері және т.б. жасау) және затсыздандыру процестерінің диалектикалық бірлігі ретінде көрінеді. Мәдениет өмір шындығын өзгертуге, адамзат тарихының байлығын жеке адамның ішкі байлығына айналдыруға, адамның мәндік күшін барынша айқындап, дамытуға бағытталады.
Материалдық мәдениет
Техника, өндірістік тәжірибе, материалдық игіліктер мен қазыналар сияқты қоғамның практикалық негіздерін қамтиды.
Рухани мәдениет
Ғылым, өнер мен әдебиет, философия, мораль, ағарту секілді мағыналық-идеялық әлемді қалыптастырады.
Саяси мәдениет
Саяси мәдениет қоғам, тап, топ немесе индивид қызметінің мақсаттарын, құралдарын және нәтижелерін сипаттайды. Ол жеке адамның қоғамдық қатынастарды өзгерту субъектісі ретіндегі әлеуметтік дамуының деңгейін көрсетеді.
Тарихилық және өзара тәуелділік
Мәдениет — қоғамдық-экономикалық формациялардың алмасуына байланысты дамитын тарихи құбылыс. Рухани мәдениетті материалдық негізінен бөліп алып, оны тек таңдаулылардың рухани өнімі деп түсіндіретін теорияларға қарама-қарсы көзқарас материалдық игіліктер өндіру процесін рухани мәдениет дамуының негізі және бастауы ретінде қарастырады.
Сонымен бірге рухани мәдениет материалдық жағдайларға тәуелді болғанымен, ол өздігінен автоматты түрде өзгермейді: белгілі бір дербестікке ие (халықтар мәдениетінің сабақтастығы, өзара ықпалы және т.б.).
Мәдениетті философиялық талдау
Қоғамды дамушы жүйе ретінде түсіну үшін мәдениетті философиялық талдау аясында қарастыру маңызды. Бұл тұрғыдағы ерекшелік — мәдениеттің басқа әлеуметтік-гуманитарлық білім салаларымен пән аралық байланыста зерделенуі және ұғымдардың терең деңгейде тұтастырылуы.
Мәдениет пен өркениет арақатынасы
Мәдениет пен өркениеттің арақатынасының концептуалдық негіздерін О. Шпенглер, А. Тойнби, К. Ясперс, Х. Ортега-и-Гассет сияқты ойшылдар дамытқан.
Философиялық өлшемдер мен диалектикалар
Мәдениеттің феноменін анықтауда мыналар маңызды: сыртқы және ішкі анықтылық, мәдениеттің әлеуметтік функциялары, типологиясы мен қозғаушы күштері, сондай-ақ мәдениет пен идеология, шығармашылық, демократия, білім беру арасындағы диалектикалық байланыстар. Бұған ұлттық пен интернационалдық, руханилық пен интеллигенттілік, өзіндік сана мен өзіндік бақылау секілді қырлар да кіреді.
Бұқаралық және элитарлық
Мәдениеттің таралу арналары мен аудиториясына қарай жіктелуі.
Дәстүрлік және жаңашылдық
Мәдени тәжірибенің сақталуы мен жаңаруының тепе-теңдігі.
Материалдық және рухани
Практикалық негіздер мен мағыналық әлемнің өзара байланысы.
Эстетикалық мәдениет және өнер
Көркемдік мәдениеттегі басты мәселе — шығармашылық
Көркемдік мәдениетте ең маңыздысы — шығармашылық: оның мәні және іске асу тәсілдері. Өркениет те әлеуметтік-мәдени құрылым ретінде мәдениетпен байланыста философиялық тұрғыдан талданады.
Қазіргі өркениеттік мәселелер
- Адам және техника
- Адам және ғылыми-практикалық қызмет нәтижелері
- Адам және қоғам
- Дәстүрлі құндылықтар және олардың өзгеруі
Эстетикалық мәдениет — көпқабатты, күрделі құрылым. Қоғамның эстетикалық мәдениетінің іргелі дамуы әлеуметтік прогрестің маңызды белгісі саналады. Ал өз консерватизмімен ерекшеленетін кейбір дәстүрлі мәдениеттер тоқырау белгілерін көрсетуі мүмкін: олар көбіне декоративті формаларды, қолөнер бұйымдарын, ғұрыптық және көркем безендіруді жаңартпай, жай ғана қайта өндірумен шектеледі.
Эстетикалық мәдениеттің универсалдылығы
Мәдениеттануда эстетикалық мәдениетті рухани мәдениетке ме, әлде материалдық мәдениетке ме жатқызу өлшемі туралы пікірталас жалғасып келеді. Бұл сала екі бағытқа да қатысты элементтерді қамтиды: ол рухани күш-жігерге де, практикалық тәжірибе мен шеберлікке де сүйеніп қалыптасады. Кей жағдайларда эстетикалық құндылықтарды жасау құралдар мен құрылғыларды қолдануды талап етеді.
Шынайы шығармашылықтың өлшемі
Өнер туындысы жасалған сәтте нені шешуші фактор деуге болады деген сұрақ маңызды. Дарындылық пен эстетикалық сезімталдық қажет екені анық. Бірақ эстетикалық мәдениет құбылысын рухани немесе материалдық салаға жатқызғанда басты назар мынаған аударылуы тиіс: бұл құбылыс бір рет табылған шешімді немесе шаблонды механикалық түрде қайталау ма, әлде қаншалықты дәрежеде нағыз шығармашылықты білдіре ме?
Өнер — адамзат өмірінің ең ертедегі формаларының бірі. Дегенмен бүгінгі таңда өмірдің дәстүрлі түсініктері қайта қарастыруды қажет етеді: өнер еңбек, мораль және діннің қызмет етуін қамтамасыз ететін әрекет түрлерінен жоғары деңгейде тұрып, әлемді тұтас қабылдаудың кепілі болады. Өнер — адамзаттың өмірлік тәжірибесі мен мәдениетінің тұтастығын сақтайтын арна.
Эстетикалық категориялар: әсемдік пен асқақтық
Әсемдік
Әсемдік — адам әлемі туралы ұғымдардың бірі; өмірдің күрделілігі мен тереңдігін қамтитын маңызды анықтамалардың қатарына жатады. Ол тек нақты өмірді ғана емес, әсіресе тарихтың өтпелі кезеңдерінде адамның өз өмірлік әлемінің шеңберінен шығып, прагматикалық немесе утилитарлық өлшемдерге сыймайтын өзге бағалау тәсілдерін де қамтиды.
Асқақтық
Асқақтық — ерекше мағыналылығы мен құдіреттілігі арқылы айқындалатын әсемдіктің эстетикалық категориясы. Кейбір асқақ құбылыстар сыртқы ұсқынсыз көрінсе де, шаттану мен ерекше таңдану сезімдерін оята алады. Әлемнің шексіздігі, табиғат пен адамның ішкі күш-қуатының құдіреті, әлемді игерудің шексіз мүмкіндіктері — мұның бәрі асқақтықты бейнелейді.
Антиподтар және антиқұндылық
Егер әсемдік пен асқақтық эстетикалық құндылықтардың бейнесі болса, тұрпайылық пен таяздық — олардың антиподтары. Жиіркеніштілік те кейде сыртқы сұлулығы болуы мүмкін, алайда ол мәні бойынша антиқұндылықты білдіреді.
Ұлттық эстетикалық мәдениеттің қалыптасуы
Белгілі бір ұлттық эстетикалық мәдениеттің бірте-бірте қалыптасуы ғасырлар бойына созылатын ұзақ үрдіс. Бұл мәдениеттің қалыптасуы көптеген белгісіз жаратушылардың эстетикалық әрекетінің нәтижесі екенін ескеру қажет: тұрмыстық қатынастардағы эстетикалық элементтердің, ұлттық әдет-ғұрыптардың және көркем шығармашылықтың кейбір салаларының негізін қалаушылардың есімдері көбіне белгісіз болып қалады.
Тарихи кезең және әлеуметтік алғышарттар
Халықтар мен ұлттардың эстетикалық санасы қоғамда қалыптасқан эстетикалық көзқарастар мен арнайы дәстүрлер негізінде құралады. Жалпы мәдениет сияқты эстетикалық мәдениет те қоғамның белгілі бір тарихи кезеңімен байланысты. Әр дәуірде әрбір ұлт пен әлеуметтік топ әсемдік туралы өз ұғымдарын қалыптастырады.
Эстетикалық мәдениет ерекшеліктері адамдардың келбетінде, қатынастарында, киімінде, заттарында, тілінде және өнер туындыларында көрінеді. Мұнда экономикалық даму деңгейі сияқты алғышарттар да ұлттың тарихи тағдырына ықпал етеді. Сондықтан әрбір халық өз ерекшелігі мен күш-жігеріне сай әлемдік мәдениет қазынасына үлес қосады.
Өркениет ұғымы
Мәдениет терминімен тығыз байланысты ұғым — өркениет. Өркениет — қоғамның материалдық және рухани жетістіктерінің жиынтығы. Жаңа заманғы философиялық тұжырымдамаларда бұл ұғым бүкіл дүниежүзілік тарихи процесті талдау тұрғысынан түсіндіріледі.
Француз ағартушылары
Парасат пен әділеттілікке негізделген қоғамды «өркениетті қоғам» деп атап, қоғамдық үйлесімділікті қамтамасыз ететін факторлардың маңызын көрсетті.
Кант және қарсы қою дәстүрі
Кейбір тұжырымдамаларда мәдениет пен өркениет бір-біріне қарсы қойылады.
Данилевский, Шпенглер
Шпенглер мәдениетті органикалық-өмірлік құбылыстардың шыңы ретінде, ал өркениетті техникалық-механикалық элементтердің жиынтығы ретінде сипаттап, оны құлдыраудың белгісі деп бағалайды.
Тойнби және тарихи кезеңдер
А. Тойнби өркениетті зерттеу объектісі ретінде тарихтың белгілі бір бөліп қаралатын кезеңі деп түсіндіреді. Бір өркениетті екіншісінен шектейтін әр кезеңнің өзіндік даралығы бар.
Өркениет типтері және әлеуметтік-экономикалық талдау
Өркениет типтерінің антагонистік сипатын ашу дүниежүзілік тарихи қозғалыстың заңды сатылары ретінде қоғамдық-экономикалық формацияларды талдауға ұмтылатын таптық көзқараспен де байланысты түсіндіріледі.