Қазақтың ұлттық тілінің Қазақстанның мемлекеттік тілі екендігі
Мектепте қазақ тілін оқытудың басты мақсаты — ана тілінің қызметін терең меңгерген, оны қарым-қатынас құралы ретінде еркін қолданатын, тәлімді оқушы тәрбиелеу. Ана тілі коммуникативтік қызметімен қатар, оқушының дүниетанымын кеңейтіп, ойлау қабілетін қалыптастыратын маңызды құрал.
Қазақ тілі өзінің қоғамдық қызметін толық атқара бастаған қазіргі кезеңде ана тілін оқыту — аса жауапты міндет. Оқу бағдарламасында: ана тілінің қоғамдық-әлеуметтік мәнін түсінген, тілдің қызметін жүйелі меңгерген, коммуникативтік біліктілігі дамыған тұлға қалыптастыруға мүмкіндік жасау қажеттігі атап көрсетіледі.
Осы мақсатқа сай мектептегі қазақ тілі пәнінің құрылымы мен мазмұнына елеулі өзгерістер енгізілді. Ең ірілері 9-сыныпта оқытылатын материалдардың көлемі мен мазмұнына қатысты.
9-сынып мазмұны: мемлекеттік тілден ұлттық тілге дейін
9-сынып оқулығы «Қазақ тілі — Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі» тақырыбынан басталады. Қазақстан — егемен мемлекет, ал егемен мемлекеттің мемлекеттік тілі болуы — заңды қажеттілік.
Бұл бөлімде оқушы ұлттық тіл және оның формалары, мемлекеттік тілдің қызметі мен қолданылатын орындары, сондай-ақ «Тіл туралы» Заң туралы түсінік алуы тиіс. Мұның өзі тарих пәнімен сабақтастықты да күшейтеді.
Тілдердің жіктелуі және қазақ тілінің орны
Келесі тақырып — «Қазақ тілі — қазақ халқының ұлттық тілі». Зерттеулерде әлемде шамамен алты мыңға жуық тіл бар делінеді. Тілдер негізінен екі қырынан топтастырылады: генеологиясы (шығу тегі) және типологиясы (морфологиялық құрылысы).
Мысал болатын ірі тіл топтары
- үндіеуропа тілдері
- семит-хамит тілдері
- кавказ тілдері
- түркі тілдері
Қазақ тілінің жіктелуі
- түркі тілдері құрамындағы батыс ғұн бұтағы
- қыпшақ тобы
- қырғыз, татар, башқұрт, ноғай, қарақалпақ т.б. тілдеріне жақын
Қазақстанда тіл үйренуге деген қызығушылық жоғары болғандықтан, оқушыларға өздері үйреніп жүрген тілдердің (мысалы, түрік тілі — түркі тілдерінің оғыз тобына, ағылшын тілі — үндіеуропа тілдерінің батыс герман тобына жататыны) генеологиялық орнын түсіндіру олардың танымын тереңдетеді. Бұл тұста мұғалімнің кәсіби дайындығы да шешуші рөл атқаратынын ескеру қажет.
Туыстас тілдердің белгілері: ұқсастық пен айырмашылық
Туыстас тілдерді танытатын негізгі белгілердің бірі — лексикадағы мағынасы бірдей, дыбысталуы ұқсас сөздердің кездесуі. Сонымен қатар грамматикалық құрылымдағы ұқсастықтар да маңызды. Дегенмен әр тілдің өзіндік ерекшелігі бар, сол ерекшелік арқылы туыстас тілдер бір-бірінен ажырайды.
Қазақ тілінің қалыптасу тарихы туыстас тілдердің тарихынан алшақ кетпейді. Мұнда тақырыптың тарихпен, көне дәуір әдебиетімен, түркологиямен, жалпы тіл тарихымен байланысы айқын көрінеді. Ғалым Н. Баскаков түркі тілдерінің дамуын алты кезеңге бөледі.
Көне түркі мұрасы және мәтінмен жұмыс
Түркілердің құнды мұрасының бірі — тас кітаптар, яғни көне түркі жазба ескерткіштері. Оқушыларға ескерткіштердің суретін, көне түркі жазуының кестесін көрсету қабылдауды жеңілдетіп, қызығушылықты арттырады.
Тақырыптарды түсіндіруде лекциялық тәсіл қолданылғанымен, оқушыларды ізденіске жетелеу үшін шағын баяндама, реферат жаздыру да тиімді. Оқулықтағы жаттығулардың танымдық мақсаты әртүрлі: «Әл-Фараби», «Ең қиын тіл қандай?», «Қай тіл көп тараған?», «Құпия жазулар туралы», «Күлтегін ескерткіші», «Түркі халықтарының тілдері туралы» сияқты тақырыптар арқылы оқушылар жаңа дерек алады.
Күлтегін мәтіні арқылы байқалатын құбылыстар
- қазіргі түркі тілдеріне ортақ сөздерді табу (тәңір, бол, есіт, біл, тыңда, ұл, бір, бек, отыз, тоғыз т.б.)
- дыбыстық өзгерістерді салыстыру және кесте жасату
- ассимиляция мен сингармонизм заңдылықтарын байқау
- үзіндінің тақырыбы мен идеясын талдап, батыр бейнесін жасау
- сөз мағынасының ауысуы мен тарылуын көрсету (мысалы, «тірілттім» — ауыспалы мағына; «тон» — бұрын жалпы киім, қазір мағынасы тарылған)
Тіл қоғаммен бірге дамиды: әлеуметтік өзгеріс тілдің баюына, мағыналық құбылыстардың көбеюіне ықпал етеді. 7-жаттығу сияқты жұмыстар морфологиялық және фонетикалық ұғымдарды тереңдетуге бағытталады. Мысалы, көптік жалғауының түркі тілдерінде дыбыстық нұсқаларының әркелкі болуы буын үндестігі мен дыбыс үндестігінің қалыптасу деңгейін көрсетеді. Қазақ тілі — буын үндестігі қатаң сақталатын тіл.
Даналық пен тіл: пікірталас мәдениетін қалыптастыру
Даналықтың тамыры — тереңде, ғасырлар қойнауында. Оған ата-бабадан қалған мақал-мәтелдер мен нақыл сөздер дәлел. Мұндай тапсырмалар оқушыға бүгінгі қолданыстағы сөздердің өте ерте замандарда да өмір сүргенін сезіндіреді; халық ойының тереңдігін, даналықтың өшпейтін мұра екенін ұғындырады.
«Даналық тамыры — тереңде» немесе «Өз халқының ой байлығын білмеген адамды мәдениетті деуге бола ма?» сияқты тақырыптарда пікірталас ұйымдастыру оқушыны ойын жүйелі құрауға, дәлелді сөйлеуге, сауатты жазуға үйретеді.
Танымдық тақырыптарды жүйелеу: қысқа жоспар
Бағдарламадағы танымдық бағыттағы тақырыптарды лекциялық әдіспен түсіндіру үшін материалды мынадай жүйемен топтастыруға болады:
- Тіл — қарым-қатынас құралы ұғымы.
- Ұлт тілі және оның қалыптасу жолы.
- Ұлт тілінің құрамының әркелкілігі: әдеби тіл, ауызекі сөйлеу тілі, диалектілер.
- Әдеби тіл және оның нормалары: лексикалық, орфографиялық, орфоэпиялық, стильдік.
- Қазақ ұлттық тілінің мемлекеттік тіл ретіндегі орны, қызметі, қолданылатын салалары.
- «Тіл туралы» заңның қабылдануы және оның себептері.
Мәтінмен жұмыс үлгісі (Әл-Фараби туралы мәтін негізінде)
Мазмұндық мақсат
Оқушы мәтінді оқу арқылы даналыққа апарар жолдың мектеп-медреседен басталатынын, әл-Фарабидің білім іздеп түрлі елдерді аралағанын, осы ізденіс оның ғылымның сан саласында еңбек етуіне жол ашқанын түсінеді.
Тілдік талдау бағыттары
- қазақтың төл сөздерін табу
- кірме сөздерді теріп жазу, төркінін және қолданылу саласын анықтау
- «атақты», «ойшыл», «ат», «ұстаз», «қала» сөздеріне синонимдік қатар құрастыру
- көне сөздер мен тіркестерді тауып, мағынасын ашу
- жаңа мәнге ие болған сөздерді анықтау
- тұрақты тіркестер мен ауыспалы мағынаны көрсету
- кәсіби сөздер мен диалектизмдерді табу
- мәтіннің қай тіл тармағына (әдеби, ауызекі, диалект) жақын екенін дәлелдеу
- тілдің қоғамдық қызметін анықтау және мемлекеттік тілдің қолданылу аясын талқылау
Осындай жүйелі жұмыс мұғалімге оқушының таным деңгейін көтеру, еңбексүйгіштікке баулу, халық тұрмысы мен дәстүрін таныту, отансүйгіштікке тәрбиелеу міндеттерін сабақ мазмұнымен табиғи түрде ұштастыруға мүмкіндік береді.
Пунктуация: таныс ұғымды дағдыға айналдыру
9-сыныпта қазақ тілін оқытудың бір ерекшелігі әрі қиын тұсы — пунктуация. Бұл тақырып бұған дейін көбіне синтаксис көлемінде қарастырылып келген. Дегенмен тыныс белгілерін орынды қолдану — сауаттылық пен жазу мәдениетінің айқын көрсеткіші.
Қиындығы: оқушылар бастауыш-баяндауыш, бірыңғай мүшелер, қыстырма сөз, қаратпа сөз, құрмалас сөйлем сияқты ұғымдарды бұрыннан біледі. Сондықтан «бұны білеміз» деген селқостық туындауы мүмкін. Ендеше негізгі сұрақ — ол білімді жазуда және қарым-қатынаста қолдана ала ма? Қолдана алса — дамыту қажет, қолдана алмаса — біртіндеп үйрету керек.
Әдістемелік қадам: тыныс белгісі жоқ мәтіннің «ақсауын» сезіндіру
Пунктуацияны оқыту жалаң қайталау болып кетпеуі тиіс. Тыныс белгісі қойылмаған мәтінді оқу да, түсіну де қиын. Сондықтан сабақ басында мұғалім тыныс белгілерін дұрыс қою мен дауыс ырғағын үйлестірудің маңызын нақты мысал арқылы аңғартқаны дұрыс.
Мысалы, оқушыларға әдебиеттен таныс М. Әуезов мәтінін алдымен тыныс белгісінсіз оқытып, кейін дұрыс қойылған нұсқамен салыстыру арқылы тыныс белгілерінің мағына ашудағы қызметін өздеріне байқату тиімді. Осыдан кейін тыныс белгілерінің қойылу себебін талдатып, мәтінді мәнерлеп оқуға дағдыландыру қажет.
Негізгі нәтиже
Оқушы тыныс белгісі — жай белгі емес, ойды дәл жеткізетін құрал екенін түсінеді; мәтінді дұрыс оқуға да, дұрыс жазуға да бірдей жауапкершілік қажет екенін сезінеді.
Жалпы, жаңа бағдарлама талабына сай оқулықтағы материалдар көбіне жеке сөйлемдер емес, тұтас мәтін түрінде беріледі. Мұның мазмұны терең, танымдық мәні жоғары.
Әдеби тіл стильдері: тілдің қызметін нақтылаудың жолы
Оқулықта тіл стильдері жүйелі түрде, бір-бірімен байланыста беріледі: ауызекі сөйлеу стилі, көркем әдебиет стилі, ресми іс қағаздары стилі, публицистикалық стиль, ғылыми стиль. Оқушылар әр стильдің өзіндік ерекшелігін, айырмашылығын және қолданылу аясын түсінеді.
Ауызекі сөйлеу стилі
Тұрмыстық қарым-қатынасқа тән, еркін құрылым, жедел түсінісуге бағытталады.
Көркем әдебиет стилі
Бейнелеуіш құралдары мол, эстетикалық әсерге құрылған.
Ресми іс қағаздары стилі
Нақты, қалыпты үлгіге бағынады, құқықтық-әкімшілік қатынаста қолданылады.
Публицистикалық стиль
Қоғамдық ой тудыруға, ықпал етуге бейім, ақпарат пен бағалауды ұштастырады.
Ғылыми стиль
Дәлелді, терминге бай, логикалық құрылымы айқын.
Қорытынды бағыт: тіл — білім, тәрбие, мәдениет өзегі
Ана тілін оқыту — қоғамның ертеңгі тұлғасын қалыптастырудың негізгі тетігі. Ол оқушыны сауатты сөйлеуге, мәдениетті жазуға, өз ойын дәлелдеуге, өз халқының тарихы мен мұрасын құрметтеуге үйретеді. Осы мақсатты жүйелі жүзеге асыру үшін мазмұн, әдіс және мәтінмен жұмыс түрлері бір-бірін толықтырып отыруы тиіс.