Ұйғыр қағанаты және Қарлұқ мемлекеті

Кіріспе

Қарлұқтар туралы ең алғашқы деректер V ғасырға жатады. VII ғасырдың ортасында қарлұқ бірлестігіне үш ірі тайпа кірді: бұлақ, чигил және ташлық. Олардың көсемдері елтебер атағын иеленді.

742 жылы Моңғол даласындағы саяси билік қарлұқтар, ұйғырлар және басмылдар құрған одақтың қолына өтті. Алғашында басмылдар үстем болып, көсемі қаған атанды, бірақ 744 жылы ұйғырлар мен қарлұқтар басмылдарды талқандады. Осы оқиғалардың нәтижесінде Орта Азияда Ұйғыр қағанаты (744–840) құрылды: ұйғыр көсемі жоғарғы қаған болса, қарлұқ көсемі батыс ябғу дәрежесін алды.

Қарлұқтардың тәуелсіздікке ұмтылысы күшейіп, олар Ұйғыр қағанатынан бөлінді. VIII ғасырдың ортасында оғыздар мен қарлұқтар арасында түргеш мұрасын иелену үшін күрес жүрді. 766 жылы Жетісудың негізгі тіректері болған Тараз бен Суяб қарлұқ ябғуының қолына өтіп, Қарлұқ мемлекеті қалыптасты. Қарлұқтардан жеңілген оғыздар Жетісудан кетіп, Сырдария бойына қарай ығысты.

Негізгі бөлім: Ұйғыр қағанаты, Қарлұқ мемлекеті және Қараханидтер

Қарлұқ мемлекетінің кеңеюі және географиясы

Қарлұқтар жаңа жерлерді иелену саясатын жүргізіп, 766–775 жылдары Қашғарияны бағындырды, ал VIII ғасырдың соңында ықпалын Ферғанаға дейін жеткізді. VIII–X ғасырларда қарлұқ тайпалары Қазақстанның кең аумағына қоныстанды: Жоңғар Алатауынан Сырдарияның орта ағысына дейін, Балқаш пен Ыстықкөл аралығы, Іле, Шу, Талас өзендерінің бойы, Тянь-Шань сілемдері, Исфиджаб өңірі және Отырарға дейінгі аймақтар.

Қарлұқ мемлекетінде шамамен 25 қала мен елді мекен болғаны айтылады. Алайда үздіксіз соғыстар (арабтармен, көшпелі тайпалармен, ішкі қақтығыстармен) мемлекетті әлсіретті. 940 жылы Қарлұқ мемлекеті Қашғар өңірінде күйреді.

Екінші Түрік қағанатының құлауы және жаңа күштердің көтерілуі

Екінші Түрік қағанаты құлағаннан кейін далада саяси вакуум қалыптасты. Қаған атағы үшін басмылдар, ұйғырлар және қарлұқтар күреске түсті. Нәтижесінде билікті ұйғырлар иеленіп, жаңа мемлекеттік құрылым қалыптастырды.

Ұйғырлар туралы ерте қытай деректерінде олар Гаоцзюй (ГаоГюй, «биік арбалы») бірлестігіне, кейін теле (тегрег) одағына қатыстырылады. Батысқа қарай көшкен «арбакеш» топтары Қазақстан даласына және Оңтүстік-Шығыс Еуропаға дейін жетсе, қалған бөлігі түріктерге бағынып, Түрік мемлекетінің құрамында болды.

Тоқыз-оғыздар және Ұйғыр мемлекетінің қалыптасуы

605 жылғы оқиғалардан кейін ұйғыр басшысы тайпаларын Хангайға алып кетіп, қытай деректерінде «тоғыз тайпа» аталған одақ құрды. Орхон жазуларында бұл бірлестік «тоқыз-оғыз» ретінде белгілі.

647 жылы елтебер Тумиду Тола мен Орхон өзендері маңында өз мемлекетін құрып, өзін қаған деп жариялады. Тан империясы оны бірден мойындамай, 630–663 жылдары соғыстар жүрді. Кейін тоқыз-оғыздар әлсіреп, 680-жылдардың басында түріктермен қақтығыста жеңіліске ұшырады.

Ұйғыр қағанаты бұрынғы одақтастармен (басмылдар, қарлұқтар) қақтығыстар арқылы қалыптасты. Этелмиш Білге-қаған (747–759) және Бегю-қаған (759–779) Қытайдағы Ань Лушань көтерілісін басуға көмектесіп, үлкен олжа мен артықшылықтарға ие болды. Бұл кезеңде табыс пен шекаралық сауда қағанаттың тұрақтылығын арттырды.

Талас шайқасы (751) және аймақтық тепе-теңдіктің өзгеруі

VIII ғасырдың ортасында Тан империясы Жетісу мен Сырдария бағытына қарай жылжып, бірқатар қалаларды басып алды. 751 жылы Талас өзені бойында қытай әскері арабтармен бетпе-бет келді. Шешуші сәтте қарлұқтар қытай әскерінің тылынан соққы беріп, ал арабтар алдыңғы шептен шабуыл жасады. Нәтижесінде Тан әскері ауыр жеңіліске ұшырады.

Ұйғыр қағанатының әлсіреуі және құлауы (840)

VIII ғасырдың соңы мен IX ғасырдың басында ұйғырлар Тарим қалалары, тибеттер және қарлұқтармен күресте қатты әлсіреді. Ішкі төңкерістер мен билік үшін талас жағдайды ушықтырды. Ақырында 840 жылы Енисей қырғыздары ұйғырдың кейбір сатқын қолбасшыларымен бірігіп Ордабалықты басып алып, Ұйғыр қағанатын құлатты.

Қағанаттың бір бөлігі Куча мен Бешбалыққа қоныстанып, кейін Турфан–Бешбалық орталықтары негізінде Кочо (Қочо) ұйғыр мемлекеті қалыптасты.

Қарлұқтардан Қараханидтерге дейін

IX ғасырда Қарлұқ мемлекеті Жетісудың бай қалаларына сүйеніп, аймақта ықпалын сақтады. Қарлұқ ябғуының табысы сауда жолдарын бақылаумен, сондай-ақ аббасид әскеріне түрік құлдарын сатумен де байланысты болды. Дегенмен халифат тарапынан қысым да күшейді: 812–817 жылдары Отырарға қарай араб жорықтары жасалып, шекаралық қақтығыстар орын алды.

Ұйғыр қағанаты құлағаннан кейін, Орта Азияда бұрынғыдай үстем орталық билік біржола әлсіреді. Кейбір мұсылман авторларының пайымдауынша, осы кезеңде түрік әлеміндегі бедел біртіндеп қарлұқ көсемдеріне ауыса бастады. Бірқатар деректе ябғу атағының орнына қаған атағын қабылдау үрдісі айтылып, жаңа түрік саяси бірлестігінің негізі қаланғаны байқалады.

Қараханидтер: шығу тегі және билік құрылымы

Орыс ғылымында бұл мемлекет Қараханидтер деп аталады. Қараханидтер өз дәуірінен толыққанды жеке тарихи дәстүр қалдырмаған: олар туралы мәліметтер негізінен араб-парсы авторларының сыртқы оқиғаларға байланысты жазбаларында сақталған. Қараханидтерге қатысты маңызды үзінділердің бірі — XIII ғасырдағы Жамал Қаршидің келтірмелері.

Шығу тегі жөнінде түрлі болжамдар бар (қарлұқ, ягма, чигил). Қашғарлық дәстүр бойынша алғашқы билеуші ретінде Білге Күл Қадыр-қаған аталады. Деректердің түйісуіне қарағанда, 840 жылы қарлұқ ябғуының қаған атағын қабылдауы Қараханидтер әулетінің қалыптасуымен сәйкес келеді.

Қорытынды

Ұйғыр қағанатының құрылуы мен құлауы, қарлұқтардың Жетісуда орнығуы және аймақтық сауда-әскери жүйені бақылауы — Түркістандағы саяси кеңістікті түбегейлі өзгертті. IX ғасырдың соңына қарай бұрынғы «дала орталығы» әлсіреп, жергілікті билік құрылымдары нығайды. Осы тарихи үдерістер Қараханидтер мемлекетінің қалыптасуына алып келіп, Орталық Азиядағы түркі мемлекеттік дәстүрінің жаңа кезеңін бастатты.

Әдебиеттер

1. 1. Chavannes E. Documents sur les Tou-kine (Turcs).
2. 2. Кляшторный С. Г. Терхинская надпись. Сов. тюркология, 1980, №3.
3. 3. Бодльшаков О. Г. К истории Таласской битвы (751 г.). Страны и народы Востока, 1980, вып. 22, кн. 2.
4. 4. Академик В. В. Бартольд. Сочинения. Т. 1–9. М., 1963–1977.
5. 5. Агаджанов С. Г. Государство Сельджукидов и Средняя Азия в XI–XII вв. М., 1991.
6. 6. Бертельс Е. Э. История персидско-таджикской литературы. М., 1960.
7. 7. Агапов П., Кадырбаев М. Сокровища древнего Казахстана. Алма-Ата, 1979.
8. 8. История Казахстана с древнейших времен до наших дней (Очерки). Алматы, 1993.
9. 9. Нығмет Мынжан. Қазақтардың қысқаша тарихы. Алматы, 1994.
10. 10. Барманқұлов М. Хрустальные мечты тюрков о квадронации. Алматы, 1999.