Қазақша рефераттар

Сезімдік заттар - заттандырылған идеялар мен материяның туындылары

Платон: өмірі, мектебі және мұрасы

Платон Афиналық (б.з.б. 427–347) — ежелгі грек философы, Сократтың шәкірті, еуропалық идеализмнің негізін қалаушылардың бірі. «Платон» — оның лақап аты («жалпақ», «кең» деген мағына береді), ал шын есімі — Аристокл.

Сократпен байланысы

407 жылы Сократпен танысып, оның ең сүйікті шәкірттерінің біріне айналды. Сократ қайтыс болғаннан кейін Афинадағы саяси ахуалға байланысты Мегараға кетеді.

Саяхаттары

389 жылы Оңтүстік Италия мен Сицилияға сапар шегіп, пифагоршылармен ғылым, философия және діни ілім мәселелерін талқылады. Кейін 367 және 361 жылдары Сицилияға тағы екі рет барады.

Академия

Афинада өз мектебін — Платон академиясын — ұйымдастырып, өмірінің соңына дейін дәріс оқып, көптеген еңбектерін осында жазды.

Негізгі еңбектері

  • «Апология» (Сократты қорғау)
  • «Критон» (заңды құрметтеу)
  • «Кратил» (тіл туралы)
  • «Федон» (жан және әдеп)
  • «Мемлекет» (саясат және идеялар)
  • «Теэтет» (білім туралы)
  • «Тимей»
  • «Заңдар»
  • Басқа диалогтар

IV ғасырдағы грек философиясы және Платонның орны

Б.з.б. IV ғасыр Грекия үшін жоғары классика дәуірі саналады. Осы кезеңде антикалық философиялық ойдың ең айқын көрінісін берген екі жүйе қалыптасты: Платон және Аристотель философиясы. Сократтың ең танымал шәкірті әрі Академияның негізін қалаушы Платонның ілімі көпқабатты, мазмұны кең және түрлі қырларымен ерекшеленеді.

Миф пен логос: ерекше тоғыс

Платон шығармашылығында философия мифке белгілі бір мағынада қайта жақындайды: миф логосқа толық бағынбаса да, ойдың кеңеюіне, ұғымдардың қиял-символдық тіл арқылы тереңдеуіне серпін береді.

Қазіргі түсіндірулер

Әр кезеңде платонизмнің әр тұсы алға шықты: бірде метафизика мен гносеология, бірде діни мәселелер мен мистицизм, ал бүгінгі зерттеулерде — ауызша диалектика, этикалық және саяси проблематика жиі басым түседі. Платон ілімінің толық маңызы осы көзқарастарды бірге қарастырғанда айқындалады.

Идеялар теориясы: сезімнен тыс шындықтың ашылуы

Платондық метафизиканың ең ірі жаңалығы — сезіммен тікелей қабылданбайтын, физикалық дүниеден тыс деңгейдің бар екенін жүйелі түрде негіздеу. Бұл қадам философия тарихында маңызды кезеңге айналып, батыс ойлауындағы негізгі айырмашылықтарды бекітті: материалдық пен материалдық емес, сезімдік пен сезімнен тыс.

Құбылыс және болмыс

Осы категориялар тұрғысынан табиғат пен ғарыш өз алдына «нағыз заттар» ретінде емес, көбіне құбылыс ретінде көрінеді.

Идеялардың мәртебесі

Нағыз әрі нақты болмысқа заттардың мәнін білдіретін идеялар ғана ие болады: олар заттардың парадигмасы, өлшемі және түпнегізі ретінде түсіндіріледі.

Игіліктің идеясы

Идеялар әлемі сатылы ұйымдасқан жүйе. Оның ең жоғары шыңында Игіліктің абсолюттік идеясы орналасады.

Ғарыштың құрылуы туралы үлгі

Сезіммен қабылданатын физикалық әлем Платондық схема бойынша түсіндіріледі:

  1. Үлгі — идеалды әлем
  2. Көшірме — физикалық әлем
  3. Демиург — үлгіге қарап көшірмені «құрастырушы»

Таным: еске түсіру, диалектика және тазару

Платон танымды — жан әуел бастан белгілі бір түрде ұшырасқан ақиқатты айырып тану және еске түсіру процесі ретінде қарастырды. Бұл жолда сократтық майевтика (сұрақ арқылы «ішкі білімді» жарыққа шығару) маңызды тәсіл болады, ал диалектика Платонда жаңа, терең мағынаға ие.

Өнер және риторика туралы сыны

Платон кейбір өнер түрлерін ақиқаттан ауытқуға итермелейді деп, ал риториканы ақиқатты бұрмалап, мистификациялауға бейім құрал ретінде қарастырды.

Адам: жан мен тән

Платонның адам туралы түсінігі дуалистік: жан мен тән қарама-қарсы қойылады. Сондықтан таным — тазару, ал диалектика — бетбұрыс, яғни жанды жоғары деңгейге көтеретін өзгеріс ретінде сипатталады.

Жанның мәңгілігі және метемпсихоз

Жанның мәңгілігі Платон үшін түйінді мәселе болды. Сол себепті метемпсихоз (жанның көшіп-қонуы) идеясы түрлі мифтер мен символдық баяндаулар арқылы түсіндірілді.

Эйдос, материя және «хора»: дүниенің үштағаны

Платон рухани әлемнің жеке идеяларын сипаттағанда жиі эйдос ұғымын қолданады. Ежелгі грек тілінде «идея» мен «эйдос» мағыналас: түр, пішін, кейіп, үлгі.

Эйдостың қызметтері

  • 1 Себептілік: заттың «неге сондай» екенін түсіндіретін негіз.
  • 2 Үлгі: заттың жасалу (құралу) үлгісі.
  • 3 Ұғым: заттың түпнегізін бейнелейтін түсінік.

Материалдық денелер

Материалдық денелер өзгермелі, уақытша: дүниеге келіп, жоғалып отырады. Ал эйдостар мәңгі және өзгермейді.

«Хора» (материя)

Өзгерістің өзін түсіндіру үшін Платон қосымша ұғым енгізеді: хора. Ол — көрінбейтін, түрсіз, еленбейтін, бірақ кез келген түрді қабылдай алатын бастама.

Физикалық материя

Платон хораны физикалық материядан ажыратады. Антикалық дәстүрде физикалық материя төрт негіз түрінде көрінеді: от, жер, су, ауа.

Әлемдік рух және демиург

Идея мен материядан бөлек, Платон үшін үшінші бастама бар: әлемдік рух (космос рухы). Ол шығармашылық күштің, қозғалыстың, тіршіліктің, жанның, сананың және таным процесінің қайнар көзі ретінде идеялар әлемі мен заттар әлемін байланыстырады. Космосқа рух беретін — демиург: ол космостың себебі әрі реттеушісі.

Платондық баяндауда жандар аспанда жүргенде идеялар әлемін көріп-біледі, ал жерге түсіп, адам денесіне енгенде оны ұмытады. Сондықтан таным — жанның ұмытқанын қайта еске түсіруі.

Ақиқатқа апарар жол: ақыл, ғылым және тәжірибе

Нағыз ақиқат

Жан заттарды көргенде, идеялар туралы ұмыт қалған білімі оянады. Осылай алынған білім Платон үшін нағыз ақиқатқа жатады.

Ғылымдардың орны

Аспан әлемінің үйлесімділігін зерттейтін ғылымдар ақиқатқа жақындатады: олар идеяларды тікелей ашып бермесе де, соған бағыттайды.

Күнделікті тәжірибе

Сезімдік дүниеге сүйенген күнделікті тәжірибе шын болмысқа жеткізбейді: ол идеялардың өзіне емес, көбіне олардың көлеңкесіне қатысты пікір тудырады.

Эрос және рухани өрлеу

Ақиқатты түсінуде жанның идеялар әлеміне бет бұруына эрос көмектеседі: ол адамды шығармашылыққа, рухани махаббатқа жетелейтін күш. Идеяны және эросты жетекші еткен өмір әдептілік идеясын (игілік, қайырымдылық) жүзеге асырады.

Этика және қоғам: игіліктер, таптар және тәрбие

Платон үшін игілік (қайырымдылық) — жанның реттілігі мен үйлесімділігі. Ол игіліктің төрт түрін атап көрсетеді: жүректілік, данышпандық, естілік және әдептілік. Бұл қасиеттер әр адамға бірдей дарымауы мүмкін, сондықтан қоғамда рөлдер мен міндеттер де әркелкі болады.

Философтар

Төрт игіліктің бәрі дарығандар. Платон бойынша, олар мемлекетті басқаруы тиіс.

Әскербасылар

Данышпандықтан өзге үш игілік дарығандар; мемлекеттің қауіпсіздігі мен тәртібін қамтамасыз етуге жауапты.

Өндірушілер

Естілік пен әдептілік дарығандар: қолөнершілер, шаруалар, саудагерлер және басқа еңбек иелері.

Мемлекеттің міндеті

Әрбір әлеуметтік топ мемлекет үшін қажет әрі пайдалы. Сондықтан мемлекет азаматтарды игілік рухында тәрбиелеуге жағдай жасауы тиіс. Жетілген мемлекетте үш топ өзара үйлесіп, әрқайсысы өз ісімен шұғылданғанда қоғамдық өмірде игілік орнығады.

«Мемлекет»: әділеттілік және философ-билеуші

Платон дүниетанымының ең көрнекті қорытындыларының бірі — «Мемлекет» диалогы. Оның тұжырымы бойынша, егер саясаткер философқа айналса (немесе философ саясатқа араласса), онда Ақиқат пен Игілік құндылықтарына сүйенген шынайы мемлекет құруға болады. Мұнда Әділеттілік — өзге құндылықтардың бәрін біріктіретін негізгі өзек.

Жеке меншік туралы ұстаным

Платон қоғамдық меншікті қолдап, жеке меншікке сынмен қарады: оның ойынша, кикілжің мен қайшылықтардың едәуір бөлігі жеке мүдделердің үстемдігінен туындайды.

Тәжірибелік ізденістер

Идеалды мемлекетті іс жүзінде құруға бағытталған талпыныстары сәтсіз аяқталғаннан кейін, Платон «Саясат» және «Заңдар» диалогтарында «өлшем — Құдай» деп білетін адамдарға сүйенген нақты мемлекеттік пішінді іздеді.

Мемлекеттің пайда болуы және басқару түрлері

Платонның ойынша, адам өз қажеттіліктерін жалғыз өзі толық өтей алмайды. Өмір сүру үшін тамақ өндіру, киім тігу, үй салу, құрал жасау қажет; сондықтан адамдар еңбекті бөліседі: бірі егіншілікпен, бірі тігіншілікпен, бірі құрылыспен, бірі етікшілікпен айналысады. Осы ынтымақтастықтан қоғам және мемлекет қалыптасады. Мемлекет еркін азаматтарға әділ қызмет етуі тиіс.

Мемлекеттік құрылымның 5 түрі

  • Аристократия
  • Тимократия
  • Олигархия
  • Демократия
  • Тирания

Бұлардың ішінде Платон ең жақсысы ретінде аристократияны атайды: мұнда ақыл-естілік пен парасат үстем болады, ал негізгі қағидалар — адамгершілік, абырой және ар-намыс.

Адам туралы ілім: биологиялық редукциядан бас тарту

Платон философиясы Пифагор дәстүріндегі діни-мистикалық идеяларды дамытумен шектелмей, өзіне дейінгі философтардан құнды ойларды сіңіре білді. Ол адам мәселесіне кең тоқталып, маңызды жаңалық жасады: адамды тек биологиялық-табиғи болмысқа, сезімдік заттар дүниесінің жай бөлігіне немесе атомдардың кездейсоқ қосылысына теңейтін тұрпайы түсіндіруден бас тартты.

Платон адамды қоғамдық өмірдің түрлі деңгейлерімен байланыстыра отырып ұғынуға ұмтылды. Сондықтан оның ойынша, адам — қоғамдық, парасатты, әрі мемлекеттік азамат. Әсіресе саяси-әлеуметтік мәселелерге арналған диалогтарында Платон адамның ішкі дүниесін ашумен қатар, оның қоғамдық іс-әрекетіне де талдау жасайды.

Ықпал және өміршеңдік

Платонның көптеген ойлары кейінгі философтарға зор ықпал етіп, бүгінге дейін өзектілігін жоғалтпай келеді: оның идеялар әлемі, танымның еске түсіру ретінде түсіндірмесі, әділеттілікке негізделген саяси этикасы — батыс философиясының іргелі тақырыптарына айналды.