Сыртқы күмбезі қатпарлы
Қазақстан Республикасының мемлекеттік орталық мұражайы
Қазақстан Республикасының мемлекеттік орталық мұражайы — ғылыми-мәдени және мұрағаттық бағыттағы іргелі мекеме, Орталық Азиядағы ең ірі әрі көне мұражайлардың бірі. Мұражайдың негізі 1925 жылы Қазақ өлкелік Орталық мұражайы ретінде қаланды. 1929 жылы жаңа астана Алматыға көшіріліп, Жетісу губерниясының мұражайымен біріктірілді. 1944 жылдан бері қазіргі атауын иеленіп келеді.
Алматы қаласындағы жаңа ғимарат 1985 жылы архитекторлар Ю. Ратушный, З. Мустафина, Б. Рзағалиев жобасымен салынды. Жалпы аумағы 17 мың м² болатын кешенде төрт экспозиция залы, кең көрме галереясы, қор сақтау қоймалары, киномәжіліс залы және қызметтік кеңселер қарастырылған.
Қор көлемі: мұражай қорында Қазақстанның көне дәуірінен бүгінге дейінгі тарихын қамтитын 200 мыңнан астам жәдігер сақталған.
Палеонтология залы: 570 млн жылдық уақыт белдеуі
Мұражайдың палеонтология залында табиғат эволюциясын көрсететін жәдігерлер кембрий дәуірінен (шамамен 570 млн жыл бұрын) бастап, бүгінгі голоцен кезеңіне дейінгі аралықты қамтиды. Экспозиция Қазақстан аумағында тіршілік еткен жануарлар мен өсімдіктер әлемін, сондай-ақ тасқа айналған сүйек қалдықтарын таныстырады.
- Трилобиттер — шамамен 420 млн жыл бұрынғы теңіз жәндіктерінің сирек үлгілері.
- Стегоцефалдар — 300 млн жыл бұрын пайда болған алғашқы омыртқалылардың бірі.
- Мамонттар мен жүнді мүйізтұмсықтар — 10–12 мың жыл бұрын жойылып кеткен ірі жануарлардың сүйек қалдықтары.
Археология қоры және «Қарғалы көмбесі»
Археология қорындағы сирек экспонаттар — ежелгі обалар мен көмбелерден табылған қола, күміс, алтын бұйымдар. Олардың жасалу мәнері ата-бабаларымыздың эстетикалық талғамы мен шеберлік деңгейін айқын көрсетеді.
1939 жылы Алматыдан 50 км батыста, Іле Алатауы бөктеріндегі Қарғалы қонысынан табылған көмбе бұйымдары мұражай коллекциясының інжу-маржанына айналды. «Қарғалы көмбесін» қазу кезінде шамамен б.з.б. II ғасыр мен б.з. I ғасыры аралығында өмір сүрген абыз әйелдің мүрдесімен бірге көмілген 370 әшекей анықталды.
Әсіресе әйелдің бас киіміне тағылған Қарғалы диадемасы ерекше назар аударады: онда құстар, жануарлар, мифтік бейнелер, сондай-ақ әйел мен ер адамның қиял-ғажайып композициялары көрініс тапқан. Бұл бейнелер көне дүниетанымдағы ғарыш пен кеңістік туралы түсініктерді аңғартады.
Қазақстанның тарихи-мәдени мұралары
Мұражай экспозициялары мен ғылыми деректер Қазақстан аумағындағы көне қалалар, сақ дәуірі ескерткіштері, түркі кезеңінің мұралары мен ислам сәулет өнерінің жауһарларын кешенді түрде таныстырады.
Бестамқала: ортағасырлық қала орны
Бестамқала — Қазақстандағы орта ғасырлардан сақталған көне қала орны. Ол Қызылорда облысынан солтүстік-батысқа қарай шамамен 240 км жерде, Жаңадарияның құрғап қалған арнасы бойында орналасқан. ХІІ–ХІІІ ғасырларда өркендеген қаланың аумағы шамамен 390×300 м болған.
Қорғаныс жүйесі
Қала екі қатар дуалмен және терең ормен қоршалған. Ішкі қорғаныс алаңы, мұнаралар мен кіреберіс бөлігі жақсы сақталған. Сыртқы дуалдың қалыңдығы шамамен 2 м, биіктігі 3 м-ге жуық.
Табылған бұйымдар
Қыш ыдыстар, металл қалқан сынықтары, түрлі тастар, көгілдір моншақтар, ойыншықтар, жебе сабы мен темір қорытпалары секілді деректер қала өмірінің материалдық мәдениетін көрсетеді.
Бесшадыпыт: Батыс Түрік қағанаты дәуіріндегі бірлестік
Бесшадыпыт — Батыс Түрік қағанатындағы ондық жүйе негізінде оң қанатқа топтасқан территориялық-тайпалық бірлестіктің атауы. Деректер бойынша 648 жылы оның құрамына Азғыр, Қашу, Барсхан, Азғыр-Низук, Қашу-Чубон тайпалары енген. Бірлестіктер негізінен Шу өзенінің батысы мен солтүстігіндегі өңірлермен байланыстырылып айтылады.
Бесшатыр: сақ дәуірінің ірі қорымы
Бесшатыр — сақ дәуірінің аса ірі ескерткіштерінің бірі, көне қорымдар тобы. Ол Алматы облысында, Іле өзенінің жағалауынан 3 км жерде, Желшағыр тауының бөктеріндегі Шылбыр қойнауында орналасқан. 1957 және 1959–1961 жылдары Жетісу археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Ақышев) зерттеу жүргізді.
- Қорымда 31 оба бар; олар шамамен 1×2 км аумаққа созыла орналасқан.
- 21 оба таспен, 10 оба қиыршық тас аралас топырақ үйіндісімен жабылған.
- Диаметрі 45–105 м, биіктігі 6–17 м-ге жететін ірі обалар өңірдегі әлеуметтік құрылым мен иерархия туралы дерек береді.
- Зерттеу кезінде 18 оба қазылып, сақтардың шаруашылығы, салт-дәстүрі, наным-сенімі, қару-жарағы мен құрылыс тәжірибесіне қатысты маңызды мәліметтер жиналды.
Айша бибі кесенесі: сәулет пен өрнектің үйлесімі
Айша бибі кесенесі — Қазақстандағы сәулет өнерінің көрнекті ескерткіші. Ол Жамбыл облысы, Жамбыл ауданы, Айша бибі ауылында орналасқан. Кесене шаршы жоспарлы (7,6×7,6 м), бұрыштары баған-тіреулермен бекітілген, ортасында құлпытас орнатылған.
Сыртқы қабырғалар ұсақ оймыш тақтайшалармен қапталып, өсімдік тектес өрнектермен безендірілген. Өрнек композициясында алпысқа жуық нақыш түрі қолданылғаны айтылады. Қабырғалардың беріктігін арттыру үшін ішкі жағына арша ағашынан арқалықтар қойылған.
Бағаналар бойымен жүргізілген жазулы белдеудің бірінде араб әрпімен: «Күз, бұлттар, дөңгеленген дүние…» деген сөздер кездеседі.
Кесене Әмір Темір дәуіріндегі порталды-тақталы дәстүрдің ықпалын танытады. Ескерткіш республикалық маңызы бар тарихи-мәдени нысандар қатарына енгізіліп, мемлекет қорғауына алынған.
Есік қорғанындағы жазу: сақ дәуірінің жазба айғағы
Есік қорғанындағы жазу — сақ дәуірінен сақталған аса маңызды жазба ескерткіш. 1970 жылы Іле өңіріндегі Есік қаласы маңынан б.з.б. V–IV ғасырларға жататын үлкен қорым қазылып, қазба жұмысына К. Ақышев жетекшілік етті. Мазар ішінен алтынмен әшекейленген жауынгердің сүйегі, дулыға, алтын қапсырмалар, қанжар мен семсер, түрлі ыдыстар, сондай-ақ жазуы бар күміс тостағанша табылды.
Күміс тостағаншаның сыртқы бетіне 26 таңба екі жол болып қашалған: жоғарғы жолда 9, төменгі жолда 17 таңба (оқшау тұрған белгімен қоса) бар. Таңбалар бір жағынан көне түркі руникалық таңбаларына, екінші жағынан Жерорта теңізі аймағындағы көне әліпбилік белгілерге (әсіресе грек пен арамей әріптеріне) ұқсастық танытады.
Ұсынылған оқылым және мағынасы
Оқылым (берілген нұсқа): «Аға, сыңа очкуқ! Без чөк! Букум ічре (р?) азуқ і.»
Аударма (берілген нұсқа): «Аға, саған (бұл) ошақ! Бөтен (жат ел адамы), тізеңді бүк! Халықта азық-түлік (мол болғай)!»
Бұл ескерткіштің басты құндылығы — ерте кезеңдегі тайпалардың жазу мәдениеті болғанын дәлелдеуі және Қазақстан жеріндегі көшпелілер «жазусыз болды» деген көзқарастың негізсіз екенін көрсетуі.
Арыстан баб кесенесі: Ясауи дәстүрінің бастауы
Арыстан баб кесенесі — Түркістан маңындағы көне сәулет ескерткіші. Ол түркі әлеміне ислам ілімін таратуға ықпал еткен, Қожа Ахмет Ясауидің ұстазы саналатын Арыстан бабтың қабірі басына тұрғызылған. Кешен дәлізхана, мешіт, құжырахана және азан шақыратын мұнара секілді бөліктерден тұрады.
Ең көне бөлігі — қабірхана; оның едені басқа бөлмелерге қарағанда биігірек. Қабір үстіне алғашқы белгі ХІІ ғасыр шамасында қойылған, мазар XIV ғасырда қайта жөнделген.
Ел аузындағы аңыздың өзегі
Аңыз бойынша, Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің құрылысы бірнеше рет тоқырап, қабырғалары құлаған соң Әмір Темірге аян беріліп, алдымен Арыстан баб қабірінің үстіне мазар тұрғызу қажет екені айтылады. Осы орындалғаннан кейін ғана Ясауи кесенесінің құрылысы алға басқан.
ХХ ғасырдың басында кесене жергілікті халық қаражатымен күйдірілген кірпіштен қайта жөнделіп, ауданы шамамен 35×12 м, биіктігі 12 м болды. Құрылыс мемлекет қорғауына алынған.
Қожа Ахмет Ясауи кесенесі: порталды-күмбезді архитектураның шыңы
Қожа Ахмет Ясауи кесенесі — Түркістан қаласында XIV ғасырдың соңында салынған ұлы архитектуралық кешен. Ясауи дүние салғаннан кейін шағын мазарға жерленген, кейін ол мұсылман жұрты тәуеп ететін қасиетті орынға айналды. Әмір Темір 1389–1395 жылдардағы жорықтардан кейін өз беделін күшейту және өңірдегі саяси-идеологиялық тұрақтылықты нығайту мақсатында Ясауидің ескі мазарының орнына жаңа, ауқымды кесене салуды бұйғарғаны деректерде айтылады.
Өлшемі мен құрылымдық сипаты
- Ені — 46,5 м, ұзындығы — 60,7 м.
- Орталық залды айнала 35 бөлме орналасқан.
- Қазандық күмбезі — кірпіш күмбездер ішіндегі ең ірілерінің бірі, диаметрі 18,3 м.
- Сыртқы қабырға қалыңдығы 1,8–2 м, қазандық қабырғалары — шамамен 3 м.
Функциялардың тоғысуы
Кесене тек зиярат орны емес: ол мешіт-медреселік қызмет атқарған көпфункциялы кешен ретінде қалыптасты. Қазандықтан сегіз дәліз тарамдалып, ғимаратты жеке блоктарға бөледі. Бұл блоктарда мешіт, халимхана, кітапхана, Ақсарай залдары сияқты бөлмелер орналасқан.
Қазандық, көрхана және көркем безендіру
Кесененің мағыналық өзегі — әулиенің көрханасы. Қазандықтан өтіп, ою-өрнекпен көмкерілген ағаш есік арқылы Ясауи мүрдесі жатқан бөлмеге кіріледі. Көрхана — қабырғалары шамамен 7,15 м болатын төртбұрышты кеңістік; төбесі қос қабатты күмбезбен жабылған: ішкі күмбез — конструкциялық, сыртқы күмбез — көркемдік қызмет атқарады. Сыртқы күмбезі қатпарлы әрі мозаикалық өрнекпен қапталған.
Қазандық, көрхана және мешіт қабырғаларының төменгі бөлігі көгілдір түсті алты қырлы тақтайшалардан тұратын майолика қаптамамен көмкерілген, мозаикалық өрнек пен бедер арқылы көркемделген. Еденге жақын тұсында тастан қашалған өсімдік өрнекті белдеулер жүргізілген.
Қоладан құйылып, алтын-күміспен күптелген есік тұтқалары мен шырағдандарда оларды жасаған шеберлердің есімдері көрсетілгені айтылады. Сонымен бірге эпиграфтық фриздерде Құран аяттары мен діни мәтіндер өрнектелген.
Көрхананың дәл ортасында Қожа Ахмет Ясауидің жасыл яшмадан жасалған сағана-құлпытасы орнатылған. Оның ернеуі нәзік өрнекпен безендірілген.
Бас портал және тарихи жөндеулер
Бас портал екі жағынан биік мұнаралармен жиектелген. Порталдың ені шамамен 50 м-ге жуық, ішкі ұзындығы 18,2 м, биіктігі 37,5 м деңгейіне жетеді. Тарихи деректерде порталдың толық аяқталуы кейінгі кезеңдерде жалғасқаны, 1583–1598 жылдары Бұхар ханы Абдолла хан тұсында құрылыс-жөндеу жұмыстары жүргізілгені айтылады. XIX ғасырда Қоқан билігі тұсында қорғаныс мақсатындағы қарапайым құрылымдар қосылып, кесене уақытша қамал сипатына ие болған.
Мешіт залы
Кесененің мешіті де айрықша композициялық шешімімен ерекшеленеді: мойындығында 16 терезесі бар, ықшамдау, қос қабатты күмбезбен жабылған сопақшалау зал ретінде сипатталады.