Қылмыстық заң - қылмыстық саралаудың негізі туралы қазақша реферат
Қылмыстық заң және қылмысты саралаудың негізі
Қылмыстық саралау қылмыстық заңға сүйенеді. Қылмыстық құқық нормалары бәсекелескен жағдайда (яғни бір іс-әрекет бірнеше нормаға ұқсас болып көрінгенде) саралаудың дұрыстығы төмендегі қағидаларды қатаң ұстануға байланысты:
- Іс-әрекетті жан-жақты зерттеу және оның заңдық белгілерін нақты анықтау.
- ҚР ҚК-нің Жалпы және Ерекше бөлімін дұрыс қолдана білу.
- Қолданыстағы заңды толық түсіну, оның мазмұны мен жүйесін дұрыс қабылдау.
Жалпы және арнайы норма: бәсекелестіктің өзегі
Қылмыс құрамы кейде бір ғана қылмыстық-құқықтық нормада, яғни бір баптың ішінде толық көрсетіледі. Мысалы, 314-бап (қызметтік жалғандық) белгілі бір құрамды тікелей сипаттайды.
Ал басқа жағдайларда бір баптың өзінде қылмыс құрамының бірнеше түрі (жай, ауырлатылған, аса ауыр) қамтылуы мүмкін. Мысалы, 308-бапта билікті немесе қызметтік өкілеттікті асыра пайдаланудың қауіптілік дәрежесіне қарай үш құрамы көрсетіледі: бірінші бөлікте — жай түрі, ал екінші және үшінші бөліктерде — ауыр және аса ауыр түрлері.
Арнайы норманың тарихи және жүйелік сипаты
Тарихи тұрғыдан арнайы нормалар көбіне лауазымды тұлғалардың әрекеттеріне қатысты қалыптасты. Мысалы, ҚК-нің он үшінші тарауы — мемлекеттік қызмет мүддесіне қарсы қылмыстар — арнайы нормалар жүйесі ретінде қарастырылады.
ҚР ҚК Ерекше бөлімінің баптары нақты қылмыс құрамдарын сипаттайды. Осыған байланысты қылмыстық құқық тыйым салған іс-әрекет жасау құқыққа қайшылық ретінде бағаланады.
1960 жылға дейін қолданылған заңнамада қылмыстық заңды ұқсастығы бойынша қолдануға (заңда дәл көрсетілмеген, бірақ ұқсас әрекеттерге жақын норманы қолдану) жол берілген. Бұл тәжірибе заңдылықты әлсіретіп, бірізділіктің бұзылуына әкелуі мүмкін еді. 1995 жылғы Конституцияға және жаңа қылмыстық заңнамаға сәйкес ұқсастық бойынша қолдануға жол берілмейді.
Түрлік белгілер және саралаудың дәлдігі
Нормалар бәсекелестігі көбіне жалпы және арнайы нормалардың арақатынасынан көрінеді. А.Н. Трайниннің көзқарасы бойынша, арнайы құрам қылмыстың түрлік белгісінен туындайды.
А.Н. Ағыбаевтың пікірінше, түрлік белгілер — барлық қылмыстарға ортақ, олардың қоғамға қауіптілігі мен құқыққа қайшылығын білдіретін белгілер жүйесінің көрінісі. Түрлік белгіге жатпайтын, тек жекелеген қылмысқа тән қосалқы жағдайлар қылмыс құрамына кірмейді және саралауға тікелей әсер етпейді.
Мысал: ұрлық пен тонауды айыратын белгі
Біреудің мүлкін жасырын алу — ұрлықтың міндетті түрлік белгісі. Егер мүлік жасырын емес, ашық түрде алынса, онда ұрлық емес, басқа қылмыс құрамы — тонау туындайды. Міндетті белгілердің бірі жоқ болса, қылмыс құрамы да болмайды.
Толық және бөлшек нормалардың бәсекелестігі: қылмыс элементтері арқылы
Толық және бөлшек нормалардың бәсекелестігі қылмыс құрамының элементтері арқылы талданады: объект, объективтік жағы, субъект, субъективтік жағы.
1) Объект бойынша
Мысалы, абайсызда адам өлтіру (101-бап) 1997 жылғы ҚР ҚК бойынша адам өлтіру ұғымына кірмейді және дербес қылмыс ретінде қаралады. Негізгі айырмашылық — өлімнің болуына қатысты кінә нысанының өзгешелігі.
Еңбекті қорғау ережелерін бұзу (152-бап) құрамында, егер 2-бөлік бойынша әрекет абайсызда адам өліміне әкелсе, онда бұл норма арнайы сипатқа ие болып, бәсекелестік жағдайында 152-бап қолданылуы тиіс.
2) Объективтік жағы бойынша
Бұл салада бәсекелестік жиі кездеседі. Мысалы, қарақшылықтың (179-бап) объективтік жағы өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолданумен (немесе осындай күш қолданамын деп қорқытумен) ұштасқан шабуыл жасау арқылы сипатталады. Яғни ол көбіне шабуыл және күш қолдану әрекеттерінің бірлігімен көрінеді.
Ал тонау (178-бап) бөтеннің мүлкін ашықтан-ашық талан-таражға салу арқылы жүзеге асатын белсенді әрекет ретінде сипатталады.
Белсенді әрекетті талдау: В.Н. Кудрявцев ұсынған үш көрініс
- Бір әрекетте екі немесе одан да көп норманың белгілері қатар көрінуі.
- Қылмыстық зардап белгілі бір норманың құрамынан көрініс табуы.
- Белгілі бір норма қарама-қайшы сипаттағы әрекеттен көрінуі.
3) Субъект бойынша
Субъект бойынша толық және бөлшек нормалардың бәсекелестігі, мәні жағынан, жалпы және арнайы норма бәсекелестігіне ұқсас.
Мысал ретінде пара алу және оны жауапты мемлекеттік лауазымды адам жасаған жағдайды, сондай-ақ әскери қылмыстардағы арнайы субъектіні (мысалы, 366-бап және 369-бап контексіндегі әрекеттер) көрсетуге болады.
Жалпы субъект және арнаулы субъект
Жалпы субъект — есі дұрыстық, заңда белгіленген жасқа толу және жеке адам болуы сияқты барлық қылмыстарға ортақ белгілері бар тұлға.
Арнаулы субъект — жекелеген құрамдардың ерекшелігіне байланысты қосымша белгілері болуы талап етілетін тұлға. Мысалы, мемлекеттік қызмет мүддесіне қарсы қылмыстарды көбіне мемлекеттік қызметшілер, ал әскери қылмыстарды әскери қызметшілер жасайды.
4) Субъективтік жағы бойынша
Субъективтік жақтағы норма бәсекелестігі қылмыстық-құқықтық теорияда салыстырмалы түрде аз зерттелген. Субъективтік жақ адамның психикалық қатынасын білдіреді және әдетте мына заңдық белгілерден тұрады: кінә, ниет, мақсат. Бұл белгілер қылмыс жасаған адамның санасы мен еркінің өзара байланысын көрсетеді және саралауда маңызды рөл атқарады.
Қорытынды: норма бәсекелестігі жағдайында дұрыс саралау талаптары
Норма бәсекелестігі — қылмысты саралауда жиі кездесетін нақты құқықтық құбылыс. Оны дұрыс шешу қателіктердің алдын алып, заңды дәл қолдануға мүмкіндік береді. Дұрыс саралау үшін төмендегі талаптар орындалуы тиіс:
Талап 1: нақты мән-жайды толық зерттеу
Жасалған әрекеттің барлық заңдық белгілерін ресімдеу үшін істің нақты мән-жайын толық әрі терең талдау қажет.
Талап 2: құқықтық нормалар жүйесін дұрыс талдау
Қолданыстағы қылмыстық-құқықтық нормалардың жүйесін түсінбей, нормаларды дұрыс қолдану қиын. Көптеген қателік дәл осы жүйелік талдаудың әлсіздігінен туындайды.
Талап 3: ең толық әрі дәл сипаттайтын норманы таңдау
Бәсекелестік кезінде әрекетті неғұрлым толық және дәл сипаттайтын норма қолданылуы тиіс. Санкцияны салыстыру мен таңдау мәселесі норма бәсекелестігі туралы сұрақ шешілгеннен кейін қаралады.
Мысалы, 314-бап бойынша қызметтік жалғандық үшін ең ауыр жаза екі жылға дейін бас бостандығынан айыру болуы мүмкін, ал 327-бап бойынша өз бетінше билік ету үшін бес жылға дейін, ал ауырлататын жағдайларда жеті жылға дейін бас бостандығынан айыру көзделуі ықтимал. Алайда санкцияға жүгіну — дұрыс норманы таңдаудан кейінгі кезең.
Қорытындылай айтқанда, қылмыстық заңды дұрыс қолдану үшін істің нақты мән-жайын, қылмыс құрамының нышандарын және бір қылмысты екіншісінен ажырататын белгілерді жақсы білу қажет. Норма бәсекелестігі жағдайында құқық қолданушы әрекетті ең дәл бейнелейтін норманы таңдауға міндетті.