Табиғаттың өзі

Гоббс Оксфорд университетін тәмамдап, Аристотель логикасын және номиналистер ілімін қолдады. Ол Ф. Бэконға хатшылық қызмет атқарған. Негізгі еңбектері: «Табиғи және саяси заңдар элементтері» (1640), «Азамат туралы» (1642), «Левиафан» (1651).

Ол номиналист және механикалық материалистік бағытты ұстанды: адам мен жануарларды күрделі машинаға теңеп, материяны мәңгі әрі алғашқы, ал ойды материяның туындысы деп қарастырды.

Оның пікірінше, адамдар табиғатынан тең жаратылғанымен, өзімшілдік күшейгенде сенімсіздік пайда болады. «Адам — адамға қасқыр» қағидасы осыдан туындайды: әркім өзін өзгеден күштірек санайды, ал мақсатқа жету жолында бірін-бірі бағындыруға немесе құрбан етуге ұмтылады. Нәтижесінде қоғамда тұрақты қақтығыс қаупі сақталады.

Локк Оксфорд университетін бітіріп, сол жерде грек тілі мен риторикадан дәріс оқыды. Кейін медицинамен, одан соң саясатпен айналысып, мемлекеттік басқару қызметтеріне де араласты. Негізгі еңбектері: «Адамның ақыл-ойы туралы тәжірибе», «Ақыл-ойды басқару туралы».

Ол эмпиризмді және сенсуализмді ұстанды: білім тәжірибеден туады, ал ақыл-ойда әуелде сезім арқылы берілген мазмұннан басқа ештеңе болмайды.

Локк мораль ұғымдарын туа біткен қасиет деп мойындамады: әр халықта мораль түсініктері әр түрлі, тіпті бір халықтың өзінде тарихи кезеңдерге қарай өзгеріп отырады. Демек, адамда априорлы мораль болуы мүмкін емес.

Қоғамға діни төзімділік қажет деп санай отырып, ол атеизмге жол бермеу керек деген пікір ұсынды: оның ойынша, дінсіз қоғам орнықпайды, діни қағидалар әлсіресе қоғам азғындауы мүмкін.

Беркли — субъективті идеализмнің негізін салушы ретінде танымал. Ол материяны терістеп, дінді мойындады. Негізгі еңбегі: «Адамдық біліктің бастамасы жайлы трактат».

Оның пікірінше, біз дүниені сезім арқылы қабылдаймыз, сондықтан сапалардың объективті түрде (санадан тыс) бар екенін дәлелдеу қиын. Қабылдау субъектінің күйіне тікелей тәуелді, ал материяның болмысы — қабылдануға тәуелді.

Юм — Локк пен Беркли идеяларын дамытқан ағылшын философы. Ол себептілікті субъективті тұрғыда түсіндіруге бейім болды: себептілік сезімдік әсерлерден туатын идеялар жүйесі ретінде қалыптасады.

Мысалы, адамдар күннің күн сайын шығатынына сенеді. Бұл сенімнің түбі теорияда емес, құбылыстың күнделікті қайталануынан қалыптасқан дағды-сенімде. Осы ұстаным Юмның эмпиризмін күшейтіп, рационализмнен алшақтатты.

Декарт — француз философы. Дворян отбасында дүниеге келіп, Ла-Флеш коллегиясында физика, арифметика, математика және музыканы тереңдетіп оқыды. Мықты математик ретінде танылған ол математиканың көмегімен ғылымдар жүйесін және философияны жаңартуды армандады.

Ол саясатқа көп араласпай, алгебра, аналитикалық геометрия және механика мәселелерін зерттеуге ден қойды. Жарықтың сыну заңын талдап, қан айналымы туралы ізденістер жүргізді; психология, космогония және философияға қатысты талдаулар жасады.

Негізгі еңбектері: «Әдіс туралы ой-толғау», «Философияның алғашқы бастаулары».

Декарт рационализміне негіз болған ұстаным — күмән. Күмәнданған адам күмән тудырған объекті туралы терең ойлайды, соның нәтижесінде таным айқындала түседі. Оның әйгілі тұжырымы: «Мен ойлаймын, олай болса бармын».

Декарт бойынша біз анық қабылдайтын нәрселер ақиқатқа жақын, бірақ олар тек ақылымыз арқылы танылады; яғни айқындық пен анықтық — зерденің өлшемі.

Спиноза Амстердамда еврей отбасында дүниеге келді. Әуелде саудамен айналысқанымен, кейін философияға біржола бет бұрды. Оның ілімінде бастапқыда жаратылыстану мәселелері көбірек қарастырылып, уақыт өте келе этикалық доктрина мен адам мәселесін терең зерттеуге басымдық берілді.

Негізгі еңбегі: «Этика».

Спиноза адамды табиғаттың ажырамас бөлігі деп таныды. Табиғатта механикалық заңдар үстем болса, адам әрекетінде оларға ойлау қабілеті қосылады. Ол адамгершілік қағидаларының табиғи сипатын ерекше атап, моральдың міндетті түрде Құдайдан «тікелей» туындауын теріске шығарды.

Сонымен бірге оның философиясынан жеке эгоизмді дәріптеу байқалмайды; керісінше, ол табиғат қана шынайы өмір сүреді деген тұжырымға келеді.