Суицидке қарсы заң

Депрессия салдарымен байланысты көрсеткіштер бойынша Еуропа елдері алдыңғы қатарда жиі аталады. Дания, Швейцария, Ұлыбритания, Венгрия, Эстония, Латвия, Литва, Германия сияқты елдерде кей деректер бойынша суицид өзге қылмыстармен салыстырғанда екі-үш есе жоғары тіркеледі.

Тарихи мысал ретінде өткен ғасырдың 60–70 жылдарында АҚШ-та әлеуметтік-экономикалық тұрақтылық фонында да қоғамда күйзеліс күшейіп, суицид оқиғалары туралы деректер айтылады. Қазіргі кезеңде америкалықтардың едәуір бөлігі өздерін «жүйкесі тозғандай» сезінетіні жөнінде мәліметтер келтіріледі.

Ұлыбританияда күн сайын бірнеше адамның өз-өзіне қол жұмсайтыны туралы статистика жиі айтылады. Кей кезеңдерде, әсіресе мерекелік даталар маңында, бұл құбылыстың жиілейтінін көрсететін деректер де кездеседі.

Жапонияда жыл сайын ондаған мың суицид фактісі тіркелетіні мәлім. Мәселенің ушығуына байланысты елде «суицидтің алдын алу» бағытындағы заңнамалық және бағдарламалық шаралар қабылданып, түсіндіру жұмыстары жүргізіледі.

Ресейде де жасөспірімдер арасындағы суицид туралы алаңдататын деректер келтіріледі. Мысалы, 2007 жылы кәмелетке толмағандар арасында мыңдаған қайғылы оқиға тіркелгені айтылады.

Жалпы әлем бойынша жыл сайын 10–20 миллион адам суицид жасауға ниеттеніп, олардың шамамен бір миллионы өз өмірін қиюы мүмкін деген бағалаулар бар. ДДСҰ деректері бойынша әлемде жыл сайын бір миллионға жуық адам өзін-өзі өлтіреді деген мәлімет жиі қолданылады.

Зерттеулерде 18–24 жас аралығындағы жастардың елеулі бөлігі өлім туралы ойға жиі келетіні де көрсетіледі. Мұны жоққа шығару қиын: қоғамда ішкі жалғыздық, күйзеліс, үміттің сөніп бара жатуы сияқты жағдайлар аз емес.

Бірқатар дереккөздерде Қазақстан суицид деңгейі бойынша әлемдегі алғашқы орындардың бірінде аталады. ДДСҰ-ның әр кезеңдегі мәліметтеріне сүйенген жарияланымдарда Қазақстанның көрсеткіші жоғары екені, ал суицид оқиғаларының белгілі бөлігі жастардың үлесіне тиетіні ерекше атап өтіледі.

Мәселе жаңа құбылыс емес: Кеңес кезеңінде де суицид тіркелген, ал Қазақстан кей статистикаларда сол кездің өзінде-ақ жоғары көрсеткішті елдердің қатарында болғаны айтылады. Тағы бір алаңдатарлық жайт — суицид жасағандардың аз ғана бөлігі ғана жүйке-неврологиялық диспансерлерде алдын ала тіркеуде тұрған.

Жекелеген зерттеулерде жасырын суицид түрлері де сөз болады. Батыс тәжірибесінде «автоцид» ұғымы қолданылатыны айтылады: мұнда жол-көлік оқиғасы кездейсоқтыққа ұқсағанымен, адамның өз-өзіне қол жұмсау ниеті болуы мүмкін. Суицид оқиғалары жүргінші жолдарында, қоғамдық көліктерде, соның ішінде метроларда кездесетіні де айтылады.

Адам белгілі бір қиындыққа қатты күйзеліп, бұл жағдай ұзаққа созылғанда стресс күшейеді. Стресс қауіп-қатер сезілгенде, жауапкершілігі өте ауыр кезеңдерде немесе күш-қуат пен ойға шамадан тыс салмақ түскенде пайда болуы мүмкін.

Психологтардың түсіндіруінше, көңіл күйді реттеуге қатысатын биохимиялық үдерістер бұзылғанда адамда үмітсіздік пен әлсіздік сезімі күшеюі ықтимал. Күйзеліс кезінде ағза белгілі бір заттарды көп бөліп шығарады, уақыт өте олардың деңгейі қалпына келуі мүмкін. Дегенмен депрессияны дер кезінде анықтап, маманға көріну — аса маңызды.

Соңғы жылдары жасөспірімдер арасындағы суицид пен суицидтік ойлар күрделі қоғамдық мәселеге айналып отыр. Бақытсыз махаббат, сатқындықты ауыр қабылдау, ата-анамен жанжал, жалғыздық, материалдық қиындықтар — мұның бәрі жасөспірім психикасына ауыр салмақ түсіруі мүмкін. Кейде суицид ойы осы проблемалардан «шығудың жолы» болып көрінеді.

Әлеуметтанулық зерттеулерде әр жастағы оқушылар арасында суицидтік ойларға бейімділік әртүрлі деңгейде көрінетіні айтылады. Ұл балаларда белгілі бір жас кезеңінде, қыз балаларда басқа жас аралығында эмоционалдық шиеленіс күшейетіні жөнінде тұжырымдар бар.

Статистикаға сүйенген талдауларда суицидке ниеттенген жасөспірімдердің едәуір бөлігі әлеуметтік жағдайы төмен отбасылардан шығатыны, мұндай ортада ата-ана арасындағы тұрақты жанжал, балаға мейірімнің жетіспеуі, экономикалық қысым, жұмыссыздық, ата-анадан ерте айырылу немесе отбасының ыдырауы сияқты факторлар жиі кездесетіні көрсетіледі.

Кей жағдайда суицидке ниеттену — «көмек сұраудың айғайы», яғни қоршағандардың назарын аударту, жан жарасын білдіру немесе біреуге әсер ету әрекеті ретінде көрінуі мүмкін. Зерттеулерде себеп бір ғана фактордан тұрмайтыны, бірнеше себеп қатар қабаттасатыны жиі айтылады.

Суицид туралы жаңалықтарды шамадан тыс және егжей-тегжейлі беру жасөспірімдерге кері әсер етуі мүмкін. Ақпараттың берілу тәсілі сақ болуы тиіс: қорқыныш тудыру немесе «әдеттегі құбылыс» ретінде көрсету емес, алдын алу және көмекке жүгіну мәдениетін күшейту маңызды.

Мектептегі ұстаздар тек үлгеріммен шектелмей, тұйық, үндемейтін оқушының да ішкі күйін байқап, тіл табысу дағдыларын дамытуы керек. Бұл білім беру саласындағы ең маңызды бағыттардың бірі.

Сонымен қатар, жасөспірімдерді қауіпті ойлардан алыстату үшін ауылдар мен қалаларда тегін спорт секциялары мен әртүрлі үйірмелерді көбейтіп, балаларды жаппай тарту қажет. Өмір тәжірибесі көрсеткендей, бос уақыты көп жас кейде теріс ықпалға тез ілігеді.

Әр дәуір мен әр мәдениет суицидке әртүрлі қараған. Кей мемлекеттерде суицид қылмыс ретінде қабылданған. Мысалы, ежелгі Грекияда өз-өзіне қол жұмсауға талпынған адамдарға қылмыстық жаза қолданылғаны туралы деректер бар. Бұл қатал шаралар белгілі бір кезеңде көрсеткіштің төмендеуіне әсер еткен деген пікірлер кездеседі.

Ал кей халықтарда, керісінше, өзін-өзі өлтіру ерекше құбылыс ретінде түсіндірілген тарихи көзқарастар болғаны айтылады. Мұндай айырмашылықтар бүгінгі профилактикаға тікелей үлгі бола бермесе де, қоғамның құндылықтары мен нормалары адамның шешіміне ықпал ететінін көрсетеді.