Құқық нормасы
Әкімшілік-құқықтық нормалардың түсінігі
Әкімшілік құқық, кез келген құқық саласы сияқты, құқықтық нормалардың жиынтығынан тұрады. Мемлекеттік басқарудың құқықтық негізін әкімшілік-құқықтық нормалар құрайды.
Әкімшілік-құқықтық нормалар — мемлекеттік және қоғамдық басқару саласындағы қатынастарды, сондай-ақ мемлекеттік қызметтің өзге де салаларында туындайтын басқарушылық сипаттағы қатынастарды (әділ соттылық, прокурорлық қадағалау) реттейтін, мемлекет белгілейтін немесе бекітетін жалпыға міндетті ережелер. Бұл нормалар орындалмаған жағдайда мемлекеттік мәжбүрлеу арқылы қамтамасыз етіледі.
Негізгі міндеттері
- Мемлекеттік басқару жүйелерінің әртүрлі құрамдас бөліктерін ретке келтіру.
- Басқарушы және басқарылатын жүйелер арасындағы тиімді өзара байланысты нығайту.
- Әртүрлі басқару салаларындағы байланыстарды, сондай-ақ мемлекеттік органдардың кәсіпорындармен, мекемелермен, ұйымдармен және азаматтармен қарым-қатынасының тәртібін белгілеу.
Әкімшілік-құқықтық реттеудің мәні
Әкімшілік-құқықтық реттеудің мәні — басқару қатынастарын тәртіпке келтіру және әкімшілік құқық құралдары арқылы осы қатынастарға қатысушылардың құқықтары мен міндеттерін айқындау. Нормалар басқару қатынастары субъектілерінің мінез-құлқы қандай болуы керектігін белгілейді.
Маңызы мен бағыттары
1) Ұйымдастыру және жетілдіру
Мемлекеттік басқару саласында қалыптасқан қатынастарды ұйымдастыруға, ретке келтіруге және жетілдіруге бағытталады.
2) Қорғау
Құқықпен реттелген басқару қатынастарын қорғауды қамтамасыз етеді.
3) Даму
Қоғам дамуының объективті заңдылықтарына сай жаңа қоғамдық қатынастардың пайда болуына және дамуына ықпал етеді.
4) Ескірген қатынастарды ығыстыру
Қазіргі уақыт талабына сәйкес келмейтін қоғамдық қатынастарды басқару саласынан шығаруға бағытталады.
Қолданылу аясы
Әкімшілік-құқықтық нормалар көптеген басқару органдарының құқықтық жағдайы мен құзыретін айқындайды: олардың қызметінің тәртібін, басқару нысандары мен әдістерін, өзге субъектілермен өзара қатынастарын белгілейді. Сонымен бірге кәсіпорындардың, мекемелердің, ұйымдардың, мемлекеттік және қоғамдық қызметкерлердің, сондай-ақ мемлекеттік басқару саласындағы азаматтардың құқықтық мәртебесін нақтылайды.
Әкімшілік заңнамада әкімшілік қатынастарды түрлі құқық бұзушылықтардан қорғайтын нормалар да қамтылады. Құқықтық мәртебе жалпы, арнайы және жеке болып бөлінеді.
Нормалардың сипаты
Әкімшілік нормалардың басым бөлігі императивтік сипатта болады. Оларды бұзғаны үшін тұлға заңда көзделген заңды жауапкершілікке тартылады.
Әкімшілік-құқықтық нормалардың құрылымы
Әкімшілік-құқықтық нормалардың құрылымы — норманың ішкі құрылысы, яғни оның элементтері мен құрамдас бөліктерінің өзара байланысу тәртібі.
Гипотеза
Құқық нормасын қолдану жағдайларын көрсетеді. Гипотезда қарастырылған мән-жайлар — әкімшілік-құқықтық қатынастарды тудыратын, өзгертетін немесе тоқтататын заңды фактілер.
Мысалдар
- Әкімшілік құқық бұзушылық жасау (нәтижесінде жауапкершілік туындайды).
- Белгілі бір жасқа толу: 16 жас (жеке куәлік алу), 18 жас (кәмелетке толу).
- 16 жасқа толу — оқиға; жеке куәлікті жоғалту — әрекет.
Түрлері
- Абсолютті-айқындалған: нақты жағдайды көрсетеді (мысалы, салықты уақытында төлеу).
- Салыстырмалы-айқындалған: жағдайлардың жалпы сипатын ғана белгілейді.
Диспозиция
Мінез-құлық ережелерін айқындайды: субъектілердің құқықтары мен міндеттері көрсетіледі. Бұл — құқық нормасының негізгі өзегі.
Көріністері
Ұйғарымдар, бұйрықтар, жарлықтар, тыйым салулар және рұқсат берулер.
Санкция
Мінез-құлық ережесін бұзғаны үшін нормамен көзделген жағымсыз салдарды білдіреді.
Маңызды нақтылау
Әкімшілік мәжбүрлеу шаралары (мысалы, шекараны жабу, жер сілкінісі болған аумақты оқшаулау) әрдайым санкция болып саналмайды, өйткені олар құқық бұзушылықпен байланысты болмауы мүмкін. Мұндай шаралар көбіне диспозицияда көрсетіледі.
Құқық нормасы және құқықтың қайнар көздері
Құқық нормасы — үлгі, ереже, өлшем, жүріс-тұрыс масштабы. Ол қоғамдағы қатынастарды реттеуге арналған жалпыға міндетті мінез-құлық талаптарын белгілейді.
Құқық нормасының негізгі белгілері
- Формалды айқындылық.
- Жалпыға міндеттілік.
- Жүйелілік.
- Әрекеттің көпқабаттылығы.
- Адресаттың дараланбауы (дерексіздік).
- Мемлекетпен қамтамасыз етілуі.
- Ұсынушы-міндеттеуші сипаты.
Құқықтың формалары (қайнар көздері)
- Санкцияланған дәстүр.
- Әдет-ғұрып құқығы.
- Сот және әкімшілік прецедент.
- Нормативтік құқықтық акт.
- Заңдық доктрина (құқықтың қайнар көзі ретінде).
Нормативтік құқықтық актілер
Нормативтік құқықтық актілер — құқық нормаларын белгілейтін, өзгертетін немесе күшін жоятын ресми құжаттар.
- Түрлері.
- Заңдық күші.
- Әрекет ету аумағы.
- Шығару субъектілері.
- Әрекет ету мерзімі.
Мемлекет пен құқықтың арақатынасы
Этатикалық тәсіл
Бұл тәсіл мемлекеттің құқықтан басымдығын негізге алады.
Табиғи-құқықтық тәсіл
Табиғи құқық идеялары арнасында қалыптасып, мемлекетпен салыстырғанда құқықтың басымдығын алға тартады.
Құқық жүйесі және құқықты іске асыру
Құқық шығармашылығы және заң шығару
- Қағида шығармашылығы, құқық шығармашылығы және заң шығару ұғымдары.
- Халықтың тікелей құқық шығармашылығы.
- Референдум ұғымы.
- Заң шығару процесінің сатылары және мәні.
Құқық жүйесі және құрылымы
- Құқық жүйесінің түсінігі.
- Құқықтың құрылымы.
- Құқықтық институттар және олардың түрлері.
Құқықтық қатынастар
- Құқықтық қатынастардың түсінігі.
- Құқықтық қатынастардың құрамы.
- Құқықтық қатынастардың мазмұны.
Құқықты жүзеге асыру және қолдану
Құқықты жүзеге асыру — құқық нормаларын өмірде іске асыру. Ал құқықты қолдану — құқықты жүзеге асырудың ерекше нысаны (әдісі).
Құқықты қолдану субъектілері
Мемлекеттік органдар, лауазымды тұлғалар, құқық қорғау органдары.
Нормативтік актілерді түсіндіру
- Нормативтік құқықтық актілерді талқылау ұғымы.
- Құқық нормаларының мазмұнын түсіндіру және нақтылау.
Құқықтық сана және мәдениет
- Құқықтық сана — қоғамдық сананың түрі.
- Құқықтық сананың өзге түрлерімен байланысы: саяси, өнегелік, діни.
- Құқықтық мәдениет: ұғымы, элементтері және деңгейлері.
Құқықтағы кемтік, аналогия және заңдылық
Құқықтағы кемтік және аналогия
- Құқықтағы кемтіктің (олқылықтың) түсінігі.
- Құқықтағы аналогия институты.
- Заң аналогиясы және құқықтық аналогия.
Заңды мінез-құлық және құқық бұзушылық
- Заңды мінез-құлық — заң нормаларының талаптарына сай әрекет ету.
- Заңды мінез-құлықтың түрлері: активті, пассивті және қалыпты.
- Құқық бұзушылықтың түсінігі және түрлері.
- Қылмыстылықтың себептері және өзге құқық бұзушылықтардың әлеуметтік табиғаты.
- Заңды жауапкершілік және оның түрлері.
Заңдылық және Конституцияның рөлі
- Заңдылықтың түсінігі.
- Заңдылықты қамтамасыз етудегі Конституцияның орны мен рөлі.
- Конституциялық заңдылық — құқықтық тәртіп пен жалпы заңдылықтың негізі.