Азаматтық құқыққа жалпы сипаттама туралы қазақша реферат
Құқық теориясы курсынан белгілі болғандай, құқық нақты жүйе құрайды, ал оның ең ірі буындары құқық салалары деп аталады. Құқық салаларын ажыратудың негізгі белгілері ретінде әдетте құқықтық реттеу пәні мен әдісі қолданылады. Дәл осы пән мен әдіс азаматтық құқықты Қазақстан Республикасы құқық жүйесінің өзге салаларынан бөліп көрсетуге және оның ерекшеліктерін айқындауға мүмкіндік береді.
Азаматтық құқықтың жалпы сипаты
Кез келген сала сияқты азаматтық құқық та қоғамдық қатынастарды реттейтін құқықтық нормалар жиынтығынан тұрады. Алайда азаматтар қатысатын барлық қатынастар азаматтық құқықпен реттеле бермейді. Сонымен бірге азаматтық құқық кейде азаматтардың тікелей қатысуынсыз да туындайтын қатынастарға ықпал етуі мүмкін.
Реттелетін қатынастардың мысалдары
- өндірілген өнімді сатып алу-сату;
- жүкті теміржол, теңіз, өзен немесе әуе арқылы тасымалдау;
- жүкті сақтандыру;
- тасымалдау үшін төлем алу және өзге шарттық міндеттемелер.
Неге бәрін тізбелеу мүмкін емес?
Азаматтық құқық реттейтін қоғамдық қатынастардың ауқымы өте кең. Сондықтан азаматтық-құқықтық ғылымның міндеті — олардың барлығын жеке-жеке атау емес, керісінше осы қатынастарды бір пән аясында біріктіретін ортақ белгілерін анықтау.
Азаматтық құқықтың пәні
Азаматтық құқықтың пәні ретінде екі негізгі топ қарастырылады: мүліктік қатынастар және жеке мүліктік емес қатынастар.
Мүліктік қатынастар
Мүліктік қатынастар — материалдық қажеттіліктерге байланысты туындайтын қатынастар. Оларға заттар, жұмыстар, қызметтер және өзге мүліктер жөніндегі байланыстар жатады.
Дегенмен азаматтық құқық қоғамдағы барлық мүліктік қатынастарды түгел қамтымайды. Ол негізінен мүліктік-құнды қатынастарды реттейді. Дамыған ақша жүйесі жағдайында мұндай қатынастардың негізгі бөлігін тауар-ақша қатынастары құрайды.
Жеке мүліктік емес қатынастар
Азаматтық құқық пәнінің екінші құрамдас бөлігі — жеке мүліктік емес қатынастар. Олар кемінде екі белгі арқылы сипатталады:
- мүліктік емес игіліктерге байланысты: ар-намыс, қадір-қасиет, іскерлік бедел, азаматтың аты, авторлық шығарма, өнертабыс, өндірістік үлгі және т.б.;
- мүлікпен байланысы бар жеке құқықтар арқылы көрінуі мүмкін (мысалы, белгілі бір құқықтарды жүзеге асыру нәтижесінде).
Бұл қатынастарда азаматтың немесе ұйымның даралығы байқалып, әлеуметтік қасиеттері бағаланады.
Екі құрамдас бөлікті біріктіретін ортақ белгі
Сырттай қарағанда мүліктік-құнды және жеке мүліктік емес қатынастар әртүрлі көрінгенімен, оларды азаматтық құқық аясында біріктіретін ортақ қасиет бар: қатысушылардың өзара бағалау мүмкіндігі.
Мүліктік-құнды қатынастарда тараптар еңбек нәтижесінің санын, сапасын және құнын өзара бағалай алады.
Жеке мүліктік емес қатынастарда тұлғаның дара қасиеттері, беделі мен өзге әлеуметтік құндылықтары өзара бағаланады.
Азаматтық құқықтың әдісі
Егер пән ұғымы азаматтық құқықпен реттелетін қоғамдық қатынастардың қандай екенін түсіндіруге бағытталса, әдіс ұғымы сол қатынастардың азаматтық құқық нормаларымен қалай реттелетінін сипаттайды. Сондықтан пән мен әдіс өзара тығыз байланысты: әдіс пәннің ерекшеліктерімен айқындалады.
Тараптардың заңдық теңдігі (диспозитивтік қағида)
Азаматтық құқық пәнін құрайтын қатынастар өзара бағалау сипатына ие болғандықтан, мұндай бағалау тек тараптар тең болғанда толық жүзеге асады. Осыдан азаматтық құқықтағы негізгі әдіс туындайды: тараптардың заңдық теңдігі (диспозитивтік қағида).
Теңдік нені білдіреді?
Құқықтық қатынасқа түсуші тараптардың ешқайсысы өз орнын екіншісінен жоғары қоя алмайды; олардың құқықтары мен міндеттері тең негізде қалыптасады.
Нәтижесі қандай?
Бұл әдіс қатысушылардың дербестігін қамтамасыз етеді және заңмен тыйым салынбаған әрекеттерді еркін жасауға мүмкіндік береді. Нарықтық экономика жағдайында азаматтық айналымның дамуы үшін бұл ерекше маңызды.
Сондықтан азаматтық заңнама нормаларын дұрыс түсіну және қолдану азаматтық құқықтың жалпы қағидаларын ескеру арқылы ғана толық жүзеге асады.
Қорытынды түсініктер
Азаматтық құқықтың анықтамасы
Азаматтық құқық — тараптардың заңдық теңдігі қағидаларына сүйене отырып, мүліктік-құнды және жеке мүліктік емес қатынастарды реттейтін құқықтық нормалар жиынтығы.
Азаматтық құқық қатынастарының объектілері
Азаматтық құқық қатынастарының объектісі ретінде субъектілердің материалдық және жеке мүліктік емес игіліктерге бағытталған әрекеттері, сондай-ақ азаматтық құқықты қалыптастыратын нақты жағдайлар қарастырылады. Мүліктік құқықтық қатынастардың ерекшелігі — қатысушылардың өз әрекеттері арқылы бір-біріне ғана емес, белгілі бір материалдық игіліктерге де ықпал ете алуында.
Мүлік (заттар)
Заттық сипаттағы игіліктер.
Жұмыстар мен қызметтер
Орындау және қызмет көрсету нәтижелері.
Ақпарат
Құқықтық маңызы бар мәліметтер.
Интеллектуалдық меншік нәтижелері
Авторлық құқық объектілері, өнертабыстар, өндірістік үлгілер және өзге зияткерлік қызмет нәтижелері.
Негізгі түйін
Мүліктік қатынастарда тараптар еңбек пен құн көрсеткіштерін өзара бағалайды, ал жеке мүліктік емес қатынастарда тұлғаның дара қасиеттерін өзара бағалау алдыңғы орынға шығады. Осы бағалау мүмкіндігі азаматтық құқықтағы заңдық теңдік әдісімен қамтамасыз етіледі.