Утопиялық қоғам авторы
Қайта өрлеу дәуірі: жаңа дүниетанымның қалыптасуы
Қайта өрлеу дәуірі (Ренессанс) XVI–XVII ғасырларда Еуропаның көптеген елдеріне кең таралып, әрқайсысында өзіндік ерекшелікпен көрінді. Ортағасырлық діни түсініктерден гөрі ғылыми дүниетаным күшейіп, антикалық мұраға жаңа көзқарас қалыптасты. Өмір салты мен әлеуметтік қатынастардың өзгеруі гуманизм идеяларының орнығуына жол ашты.
Бұл кезең “ренессанстық титанизммен” де ерекшеленеді: адам мүмкіндігінің шексіздігіне сенім артты, тұлғаның шығармашылық қуаты алдыңғы орынға шықты. Адам әсемдікке, шеберлікке, махаббат пен сүйіспеншілікке құштар жан иесі ретінде сипатталды. Мәдениет пен философия шіркеудің қатаң бақылауынан біртіндеп босап, жаңа өнер түрлерінің дамуына серпін берді: бейнелеу өнері, архитектура, музыка, театр, әдебиет. Ренессанс қазіргі өркениеттің көптеген жетістіктеріне тікелей ықпал етті.
Негізгі идея
Антикалық мұраға бетбұрыс
Ежелгі дәуір ойы мен мәдениетін қайта бағалау арқылы жаңа интеллектуалдық бағдар қалыптасты.
Негізгі идея
Ғылыми дүниетанымның күшеюі
Табиғатты бақылау, тәжірибе, өлшеу мәдениеті күшейіп, жаңа ғылыми түсіндірулер пайда болды.
Негізгі идея
Тұлғаның құндылығы
Адамның қадір-қасиеті мен еркіндігі туралы түсініктер қоғамдық ойдың өзегіне айналды.
Ренессанс философиясының негізгі бағыттары
Қайта өрлеу дәуірінде философиялық ой бірнеше жетекші бағыт арқылы айқындалды: пантеизм, натурфилософия және гуманизм.
Пантеизм
Пантеизм (гр. pan — “бәрі”, theos — “құдай”) Құдайды табиғаттан тыс құбылыс ретінде емес, табиғатпен тұтас бастау ретінде түсіндіреді: Құдайдан тыс табиғат жоқ, табиғаттан тыс Құдай жоқ деген ұстаным тән.
Терминді Джон Толанд (1705) енгізгені айтылады. Пантеизм Н. Кузанский мен Дж. Бруно еңбектерінде жиі кездеседі.
Натурфилософия
Натурфилософия — табиғат туралы философия. Ертеректе магияға қызығушылықпен қатар дамып, табиғаттағы құбылыстарды біртұтас жүйеде түсіндіруге ұмтылды. Магия мен ғылымды “жаратушы күш” туралы ортақ түсініктер байланыстырып тұрды.
Натурфилософтар қатарына Теофраст Гогенгейм (Парацельс) және Бернардино Телезио жатады.
Гуманизм
Гуманизм (лат. humanus — “адамға тән”) — адамның қадір-қасиеті мен құқығын құрметтеуді, жеке тұлғаның бағасын, адамның жан-жақты дамуына жағдай жасауды көздейтін көзқарастар жүйесі.
Ренессанс дәуірінде гуманизм феодалдық тәртіпке және ортағасырлық теологиялық догмаларға сын ретінде бекіді. Гуманистер адам еркіндігін жақтап, діни аскетизмге қарсы тұрды, адам ләззаты мен қажеттіліктерін қанағаттандыру құқығын қорғады.
Көрнекті гуманистер
Петрарка, Данте, Боккаччо, Леонардо да Винчи, Эразм Роттердамский, Франсуа Рабле, Монтень, Коперник, Шекспир және т.б.
Дәуірдің әлеуметтік-тарихи маңызы
Қайта өрлеу дәуірі философия тарихында маңызды орын алады. Бұл кезең өндірістік қатынастардың өзгеруімен, сауда-саттықтың өсуімен, феодализмнің әлсіреуімен, қалалардың өркендеуімен, шіркеу беделінің төмендеуімен, білім деңгейінің артуымен және ғылыми-техникалық жаңалықтардың ашылуымен сипатталады.
Негізгі белгілері
- Антропоцентризм және гуманизм: адамның өзіндік құндылығын дәлелдеу арқылы “адам мәселесін” алдыңғы қатарға шығару.
- Шіркеу идеологиясына сын: дінді толық терістеу емес, шіркеудің өзін Құдай мен адам арасындағы жалғыз байланыс ретінде көрсетуіне қарсы пікірдің қалыптасуы.
- Құрылымға басымдық: кез келген нысанды тек сыртқы формасы арқылы емес, ішкі құрылысы мен заңдылығы арқылы түсіндіруге ұмтылу.
- Әлемнің шексіздігі туралы идеялар: анатомиялық және астрономиялық жаңалықтармен қатар табиғатты ғылыми-материалистік тұрғыда түсіну (Жердің шар тәрізділігі, оның Күнді айналуы жөніндегі тұжырымдар).
- Тұлғаның даралығы: жеке адамның шығармашылық еркіндігі мен жауапкершілігін алдыңғы орынға қою.
- Әлеуметтік теңдік идеялары: қоғамдағы әділеттілік пен теңдік туралы пікірлердің кең таралуы.
Неоплатонизм және жаңа “әлем бейнесі”
Қайта өрлеу дәуіріндегі идеалистік бағыттардың ішіндегі ең ықпалдысы — неоплатонизм. Оның мақсаты Платон ілімі туралы қарама-қайшы түсіндірмелерді жүйелеу, бір арнаға түсіру және әрі қарай дамыту болды. Неоплатоншылдар Платон идеяларына сүйене отырып, схоластикаға қарсы жаңа философиялық жүйелер ұсынды және Құдай рөлін бұрынғыдай абсолютті үстем қағида ретінде қарастыруды әлсіретті. Осылайша әлемнің жаңа бейнесін жасауға ұмтылыс күшейді.
Н. Кузанский
Николай Кузанский (1401–1464) — схоластикадан гуманизмге өту кезеңінде өмір сүрген неміс философы, ғалым және діни қайраткер. Неоплатондық ықпалмен ол Құдай туралы ілімін дамытып, Құдайды болмыстан және қарама-қарсылықтардан жоғары тұратын бастау ретінде түсіндіреді. Адам ойы көбіне табиғат заттарын талдау мен саралаумен шектеледі деп есептеді.
Оның түсіндіруінде қарама-қарсылықтар Құдайға келіп тіреледі: шектілік пен шексіздік, кішілік пен ұлылық, жекелік пен жалпылық және т.б. Мистикалық реңкіне қарамастан, Кузанскийдің көзқарастары жаңа ғылыми ойға жол ашты.
Джованни Пико делла Мирандола
Қайта өрлеудегі неоплатонизмнің тағы бір ықпалды өкілі — Джованни Пико делла Мирандола. Ол адам қадір-қасиеті, тұлғаның еркіндігі және таным мүмкіндіктерін кеңейтуді дәріптеген гуманистік-интеллектуалдық бағытты күшейтті.
Геоцентрлік және гелиоцентрлік жүйелер
Ренессанс дәуірінде әлем құрылысы туралы түсініктер күрт өзгерді. Әлемнің екі негізгі моделі айқын талқыланды: геоцентрлік және гелиоцентрлік жүйелер.
Геоцентрлік модель
Геоцентрлік (гр. geos — “жер”) жүйеге сәйкес Жер қозғалмайды және әлемнің орталығы болып саналады; Күн, Ай, жұлдыздар мен планеталар Жерді айналады деп түсіндірілді. Бұл модель діни көзқарастармен, сондай-ақ Платон мен Аристотель дәстүрімен байланысты болды. Оны көне грек ғалымы Птоломей жүйеледі.
Гелиоцентрлік модель
Гелиоцентрлік жүйеге сәйкес Жер өз осінен айналатын және Күнді айналып жүретін планеталардың бірі. Бұл идеяны Н. Кузанский және басқа ойшылдар айтқанымен, теорияның нақты негізін қалап, жан-жақты дамытқан әрі математикалық түрде дәлелдеген ғалым — Коперник.
Кейін гелиоцентрлік жүйені нақтылауда және дәлелдеуде Галилей, Кеплер, Ньютон ерекше рөл атқарды.
Галилео Галилей және тәжірибе мәдениеті
Галилео Галилей (1564–1642) Коперник пен Бруно идеяларын тәжірибе жүзінде дәлелдеуге ұмтылды. Телескопты жетілдіріп, аспан денелерінің тек траектория бойымен ғана емес, өз осі бойынша да қозғалатынын көрсетті. Ол Күн бетіндегі дақтарды бақылап, басқа планеталардың серіктерін зерттеді.
Негізгі еңбегі — «Әлемнің негізгі екі жүйесі — Птоломейлік және Коперниктік туралы диалог» (1632). Галилейдің тұжырымы бойынша әлем шексіз, материя мәңгі, табиғат бірегей және механикалық заңдылықтарға бағынады. Табиғатты танудың басты жолы — бақылау мен тәжірибе. Сонымен бірге ол да өз дәуірінің шектеулерінен толық аса алмай, “алғашқы себеп” ретінде Құдайды мойындады.
Утопиялық ой: әділетті қоғам жобалары
XVI ғасырдағы утопиялық идеялар ағылшын гуманисі Томас Мордың еңбектерімен тығыз байланысты. Утопиялық жобалар сол дәуірдің әлеуметтік қайшылықтарына жауап ретінде пайда болып, кейінгі әлеуметтік-философиялық ойға айтарлықтай ықпал етті.
Томас Мор
Томас Мор (1478–1535) — утопиялық социализмнің негізін салушылардың бірі, Ренессанс дәуірінің гуманист-рационалисі. Басты шығармасы — «Мемлекеттің ең жақсы құрылысы және Утопия атты жаңа арал туралы алтын кітап» (1516).
Мор өндірісті қоғамдастыру идеясын жүйелі түрде негіздеп, оны еңбекті ұйымдастырудың “коммунистік” сипаттағы қағидаларымен байланыстырды. Оның ойша құрылған Утопиясында шаруашылықтың негізгі ұясы — отбасы, тірек саласы — қолөнер өндірісі.
Утопиядағы өмір салты
- Демократиялық басқару және еңбек теңдігі.
- Күніне алты сағат еңбек, қалған уақытта ғылым мен өнерге көңіл бөлу.
- Теориялық оқуды еңбекпен ұштастыру және адамның жан-жақты дамуын қолдау.
Мор жаңа қоғамға өтуді бейбіт жолмен жүзеге асыруды армандады.
Томмазо Кампанелла
Томмазо Кампанелла (1568–1639) — утопиялық қоғам туралы ілімнің көрнекті өкілі. Негізгі шығармасы — «Күн қаласы». Шығармада оқиғалар фантастикалық Күн қаласында өрбиді: тұрғындар әлеуметтік әділеттілікке негізделген идеалды қоғам орнатып, еңбегі мен өмірінен қанағат табады.
Әлеуметтік утопистердің идеялары өз дәуіріндегі қатынастарды сын тұрғысынан пайымдауға мүмкіндік беріп, кейінгі философия мен қоғамдық ойдың дамуына елеулі әсер етті.