Шәкәрімнің шығармашылығында ерекше ден қоятын тақырыбы - ғылым
Үшінші бөлімнің өзегі: тың дерек, тағдыр, мұра
«Шәкәрім поэзиясындағы рухани құндылықтардың бейнеленуі» деп аталатын үшінші бөлімде ақын туралы тың деректер ғылыми айналымға енгізіліп, Шәкәрімнің балаларының тағдырына қатысты соңғы жылдары табылған мәліметтер талданады.
Сондай-ақ Шәкәрім мұрасын ұрпаққа жеткізудегі баласы Ахаттың еңбегі арнайы сөз болады. Кеңестік жүйе кезеңінде-ақ Ахаттың Шәкәрім еңбектерін Ұлттық кітапхана мен Ұлттық академия кітапханаларына өз қолымен тапсырғаны нақты айқындалады.
Өмір белестері мен қоғамдық мінез: «Мұтылғанның өмірі»
«Мұтылғанның өмірі» шығармасы — қазақ поэзиясы тарихындағы адамның жас ерекшелігін жырлайтын дәстүрдің заңды жалғасы. Ақын бала жастан қартайғанға дейінгі өмір белестерін көркем бейнелей отырып, қазақ қоғамындағы «баладан білім емес, билік күту» секілді мінезді де ашық көрсетеді.
Ол болыстықты өз еркімен қаламағанын, бұл қызметтің ел қалауымен келгенін айта отырып, сол болыстықтың қоғамға тигізген залалын да жасырмайды. Ел ішіндегі берекесіздік ақынды бейжай қалдырмайды — мұны оның уытты да бейнелі тіркестері аңғартады.
Бейнелі тіркестер арқылы берілген жан жарасы
«Жүрекке төгіп қанды ірің…»
«Ағызды ірің жарадан…»
«Жарылды жүрек көргенде…»
«Қан ағызса мұртымнан…»
Ел бірлігі, білім, әділет: азаматтық үн
Шәкәрім ел бірлігін сақтау, халқының білімді әрі ғылымға жақын болуын аңсаудан туған өлеңдерінде жауапкершілік мәселесін алға тартады. Биліктің мақсаты ел игілігі емес, керісінше жаныштау, қорқыту, тонау екендігін сездіретін құбылыстарға өлең арқылы қарсылық білдіреді.
Ол адам бақыты білімде, еңбекте, арда және отбасы ынтымағында деп ұқтырады. Сонымен бірге қазақ жұртына тән бойкүйездік, еріншектік, қорқақтықтың халық болмысына тигізер зиянын қадап айтады: өзгеріп жатқан дүниеге жаңаша қарамау — артта қалудың алғышарты екенін ескертеді.
1) Білім мен еңбек
Бақыттың өзегі — оқу, еңбек, ар және отбасы бірлігі.
2) Жаңару қажеттігі
Дүние өзгерісіне ілеспеу — қоғамды тоқырауға жетелейді.
3) Дін мен таным
Жаратушыны тану, ақиқатты танып, қағидаға айналдыру қабілетін күшейту керектігін меңзейді.
4) Ру мен татулық
Руға бөліну мен татулықтың аздығы — отаншылдыққа кедергі.
5) Төбе топтың кеселі
Халық еңбегін жеу, алдау, сату секілді кертартпа құбылыстардың зардабы сыналады.
Қазақ баспасөзіндегі ой айтысы: мақалалар мен қоғамдық талдау
Шәкәрімнің қазақ баспасөзі беттерінде, соның ішінде «Айқап», «Қазақ» газеті мен журналдарында көптеген мақалалары жарияланған. «Білімділерден бес түрлі сөздің шешуін сұраймын» секілді еңбектері арқылы ол әлеуметтік-саяси түйткілдерді кеңінен қозғайды.
Қоғамдық мақалаларындағы негізгі бағыттар
- «Би һәм билік туралы»
- «Қазақта ай аты жоқ»
- «Ашық хат»
- «Семей облысына қараған барша қазақ ағайындарына ашық хат»
- «Сын әм сынауды сынау»
- «Сөз таласы»
Ақын елді түзетудің басты жолы — билікті түзету деп біледі. Әділетті билік қана ел мүддесін көздейтін шараларды жүзеге асыра алады. Сондықтан билікке шын таза, білімді жандардың келуі қажет деген ұстанымды уағыздайды.
«Би» мен «билік» тақырыбында ол билеуші мен биліктің арақатынасын ашып, қазақ қоғамына тиімді жолдарды ұсынады. Сын мәселесі, сын мәдениеті, сынның сауаттылығы туралы ойлары да бүгін мәнін жоғалтқан жоқ.
Ғылым, ар тазалығы және рухани ұғымдар
Шәкәрім шығармашылығында айрықша мән берілетін тақырыптың бірі — ғылым. Ақын өмірінің соңына дейін оқу мен ізденіске ден қойып, дүниенің терең тылсымына ой жүгіртеді. Ол ғылымның маңызын мойындай отырып, адамға ең керегі — жан тазалығы мен ар тазалығы деген тұжырымға келеді.
Осы бөлімде ақынның «Жар», «Жаратушы» ұғымдары да талданады. Ен даладағы Саятқораны тұрақ еткен кезеңдегі шығармаларының табиғаты бөлек: оқшаулану, айнала дүниеден безу, медетті тек Жаратушыдан табу — рухани дамудың ішкі қайшылығынан, өз ортасымен сәйкестік таппай дағдарысқа ұшырауынан туатын хал.
Шәкәрім өзіне дейінгі рухани дәстүрді бойына сіңіре отырып, дербес көркемдік әлем жасайды. Соның айғағы — «Жаратушы» мен «Жар» ұғымдарын көркем бейнеге айналдырып, ғаламның тылсым күштері, жан мен тән, әлем туралы терең ойларын адамзатқа сыр қылып аманаттауы.
Саятқора кезеңі: философиялық поэтика
Шәкәрім мұрасының едәуір бөлігі Саятқорада жазылғаны белгілі. Бұл кезеңдегі өлең өрнегінің бөлектігі — философиялық ұғымдарды суретті, бейнелі түрде, ішкі мазмұн мен сыртқы өрнекті жымдастыра отырып тұтас туындыға айналдыра білуінде.
Көп үшін тілеген тілек
Алладан ізгілік пен махаббат тілеп, ел санасын жақсартар рухани нұр мен сәулені сұрау — Шәкәрім өлеңдерінің мағыналы, мазмұндық өзегін құрайды. Халқының еңсесін көтерер күшті Жаратушыдан тілеуі оның рухани кемелденген шағындағы терең түйіндерін танытады.