Психологиялық құрылымы
Адам және қоғам: тұлғаның қалыптасуы
Адам табиғаты туылысынан қоғамдық, әлеуметтік құбылыс ретінде қарастырылады. Жоғары дамыған жүйке жүйесі мен таза адами қасиеттер адамның өмір сүретін әлеуметтік жағдайларының ықпалымен дамып, жетіледі. Әлеуметтік факторлар адамды әрекет жасауға, еңбек етуге, жасампаздыққа үйретіп, өз өмірін жақсарту үшін үздіксіз күресуге бейімдейді.
Еңбек іс-әрекеті, жарқын келешекке үміт пен сенім, сондай-ақ оған жеткізетін жаңа жолдарды іздеу өмір сүрудің басты мақсаттарының біріне айналады. Басқаша айтқанда, адам қайнаған қоғамдық процесте қалыптасып, дамып, кемелденеді.
«Жеке адам» ұғымы нені білдіреді?
Адамның әлеуметтік ортамен қарым-қатынасы, айналысатын ісі мен кәсібі, білімі мен дағдысы, өмір тәжірибесі және өзіне тән ерекшеліктері бірігіп жеке адам ұғымымен сипатталады.
Жаңа туған нәресте — адам. Алайда оны бірден жеке адам деуге болмайды, өйткені онда тәжірибе, дағды, білім, тұрақты іс-әрекет және қоғамдық қатынас әлі қалыптаспаған. Демек, жеке адам — тарихи-әлеуметтік құбылыстың жемісі; ол қоғамдық ортада қалыптасады.
“Жеке адамның өзіндік ерекшелігі оның қызметі мен дүниетанымынан, мінез-құлқынан, мұрат-мақсатынан, талғамынан, сезімінен, қабілетінен, ынта қоюынан, дағды-әдетінен байқалады”.
Негізгі тұжырым
Жеке адамның басты белгісі — әлеуметтік қызметі, ал оның мәні — әлеуметтік санасы. Жеке адамның әлеуметтік жағдайы әрдайым өз еркіне тәуелді бола бермейді. Тұлға қоғамнан тыс дамымайды, өйткені адам дамуы қоғам дамуына тікелей байланысты.
Іс-әрекет — дамудың өзегі
Жеке адам психологиясы қоршаған ортамен қарым-қатынас жасау, қоғамдық тәрбие мен білім алу, кәсіптік қызмет атқару арқылы қалыптасады. Адам тек іс-әрекет үстінде ғана өсіп-жетіледі: қызмет барысында қабілеті артады, іскерлігі мен дағдысы дамиды, кәсіптік шеберлігі ұшталады, өмірлік белсенді ұстанымы нығаяды.
Іс-әрекеттің негізгі формалары
- Ойын
- Білім алу
- Ақыл-ой еңбегі
- Ғылыми ізденіс
- Физикалық еңбек
- Өнер және шығармашылық
Бұл формалардың әрқайсысы белгілі бір мақсатқа бағытталады. Осыған сүйене отырып, іс-әрекетті адамның түрлі қажеттіліктерін өтеу және нақты мақсатқа жету үшін бағытталатын еңбек процесі деп түсіндіруге болады.
Мақсат пен ниет: әрекетті қозғалтатын күш
Мақсат — іс-әрекеттен күтілетін нәтиже, ал ниет — сол нәтижеге итермелейтін ішкі күш. Сондықтан кез келген әрекет, әуелі, ниетті талдаудан басталады: ниет адамның іс-әрекет сырын ашатын кілт іспетті.
Іс-әрекеттің қарапайым құрылымы
Мақсат
Неге ұмтынамыз?
Себеп
Не итермелейді?
Тәсіл
Қалай орындаймыз?
Нәтиже
Не алдық?
Бұл схема К.К. Платонов еңбектерінде жиі талданатын түсіндіру логикасына сәйкес беріледі.
Білім мен дағды: екі бөлек, бірақ бірін-бірі толықтыратын процесс
Іс-әрекет барысында қимыл-қозғалыстар мен амал-тәсілдер саналы түрде орындалып, бірте-бірте дағдыға айналады. Бір дағды екіншісінің қалыптасуына көмектесуі мүмкін, ал кей жағдайда керісінше кедергі келтіреді.
Маңызды айырмашылық
Дағды
Қайталану арқылы бекіп, автоматтанатын әрекет үлгісі; динамикалық стереотип негізінде қалыптасады.
Білім
Түсіну, ұғыну, ұғымдарды меңгеру арқылы орнығатын жүйе; екінші сигнал жүйесі арқылы игеріледі.
Тұлға құрылымы: Платонов ұсынған төрт құрам
Құрылым ұғымы философиялық категория ретінде тұтастықты және бөліктердің өзара байланысын сипаттайды. Осы тұрғыдан алғанда, К.К. Платонов жеке адам іс-әрекеті мен тұлға құрылымында төрт негізгі құрам бар екенін көрсетеді.
-
1) Бағыттылық
Құндылықтар, өзгелерге қатынас, моральдық бейне, өмірлік бағдар.
-
2) Тәжірибе
Білім, іскерлік, дағды — тәжірибе арқылы меңгерілетін қор.
-
3) Психикалық процестер
Ойлау, қабылдау, түйсік, сезім, ес сияқты функциялар.
-
4) Темпераменттік қасиеттер
Жүйке жүйесінің дара ерекшеліктерімен байланысты мінез динамикасы.
Бұл элементтер динамикалық өзгеріске ұшырайды; тұлғаның жан-жақты үйлесімді дамуы олардың теңгерімді қалыптасуына байланысты.
Қабілет, іскерлік, дағды: бір тізбектің үш буыны
Қабілет тек іс-әрекет үстінде қалыптасады; сондықтан ол іс-әрекеттің «бейнесі» ретінде түсіндіріледі. Қабілеттілікті жетілдіру үшін білім, іскерлік, дағды қажет, ал бұлардың өзі де іс-әрекетсіз қалыптаспайды.
“Қабілеттілік — адамның белгілі бір істі орындай алу мүмкіндігін көрсететін дара қасиет. Оның ойдағыдай дамуы үшін тиісті білім, іскерлік, дағдының белгілі бір жүйесі болуы керек”.
Практикалық мысал
Техникалық-конструкторлық қабілетті дамыту үшін математика, физика, сызу сияқты пәндерді терең меңгеріп, конструкция құрылысын түсіну және оны практикада қолдана білу қажет. Білімі терең, икемі мен іскерлігі қалыптасқан адамның шығармашылыққа бейімділігі де нәтижелі дамиды.
«Мүлде қабілетсіз адам болмайды»: қабілет әркімде әртүрлі деңгейде көрінеді және үнемі дамытуды қажет етеді. Көп жағдайда қабілеттілік іскерліктің қалыптасуымен қатар жетіледі.
Іскерліктің кезең-кезеңімен қалыптасуы
Кәсіптік іскерліктер бірден пайда болмайды: олар қарапайым әрекеттен бастап, саналы таңдау мен шығармашылық қолдануға дейін біртіндеп қалыптасады.
| Кезең | Психологиялық мазмұны |
|---|---|
| 1) Алғашқы нысандар | Мақсатты түсіну; бұрынғы білім мен дағдыларға сүйеніп тәсіл іздеу; байқап көру және қателесу арқылы әрекет ету. |
| 2) Біліксіз іс-әрекет | Әрекет тәсілдері туралы білімге сүйеніп, бұрын меңгерілген дағдыларды осы қызметке бейімдеп қолдану. |
| 3) Жалпы іскерліктер | Әртүрлі әрекетке ортақ іскерліктерді қолдану: жоспарлау, ұйымдастыру және т.б. |
| 4) Жоғары дәрежелі іскерлік | Мақсат пен әдісті саналы таңдау; қажетті білім мен дағдыларды шығармашылықпен үйлестіріп пайдалану. |
| 5) Шеберлік | Әртүрлі іскерліктерді шығармашылық тұрғыдан еркін әрі тиімді қолдану. |
Таланттылық пен қабілеттілік адамды еңбектен босатпайды, керісінше жүйелі еңбекті, шығармашылық ізденісті, бейімділік пен төзімділікті талап етеді. Қабілетті адамдарда ерік-жігердің жоғары деңгейде көрінуі жиі байқалады.
Қабілеттіліктің түрлері: жалпы және арнаулы
Жалпы қабілеттілік
Ақыл-ой әрекетінің ерекшеліктері: ойлаудың икемділігі, сын көзбен қарау, байқағыштық, зейін, зеректік, тапқырлық және т.б.
Арнаулы қабілеттілік
Белгілі бір іс-әрекетті нәтижелі орындауға мүмкіндік беретін дара қырлар. Мысалы: суретшінің, ақынның, конструктордың қабілеті.
Талант туралы
Талант — күрделі, қиын іс-әрекетті өзіндік ерекшелікпен және сонылық деңгейде нәтижелі орындауға мүмкіндік беретін әртүрлі қабілеттіліктердің жиынтығы.
Шығармашылық ойлау және жаңалық ашу
Қабілетті адамда өнер табуға, жаңалық ашуға, тың ұсыныстар енгізуге мүмкіндік мол. Соңғы жылдары психологияның ғылыми шығармашылық әдістеріне ықпалы артып келеді: ойлаудың икемділігі, алыс ұғымдарды жақындастыру, нәтижені бағалау және бастапқы білімді тиімді пайдалану — күрделі міндеттерді шешудің маңызды тетіктері.
Шығармашылық тәсілдерден мысалдар
- Әдейі ұлғайту немесе кішірейту
- Пародиялау, алмастыру
- Күтпеген жақындасу, ұқсастық табу
- Контрастты айқындау
- Форма мен мазмұн қайшылығын көру
- Логикалық нормаларды әдейі бұзып көру
Қоғам дамуы және тұлға мүмкіндіктері
Қабілеттілік пен іс-әрекет түрлері қоғам талабымен және қоғам дамуының сипатымен тығыз байланысты. Нарықтық қатынастардың орнығуы экономика, өндіріс, ауыл шаруашылығы сияқты салаларда жаңа қатынастарды қалыптастырып, адамдардың ойлауына, іскерлігіне, қабілеттілігіне де жаңа талап қойды. Соның нәтижесінде ілкімді тұлғалар мен іскер кәсіпкерлер қатары көбейіп, жастардың білімге, ғылымға, іскерлікке ынтасы артты.
Мемлекеттік бағдарламалар мен қоғамдық қолдау тетіктері (дарынды жастардың білімін жетілдіру, ғылым мен мәдениетке қамқорлық) — қабілет пен талантты дамытудың әлеуметтік маңызын айқындайтын мысалдар.
Ерік-жігер, тәртіп және үздіксіз жаттығу
Қабілеттілікті дамыту жастың мөлшеріне тәуелді емес: ол тұрақты ізденіс пен жүйелі жаттығуға байланысты. Жалқаулық пен еріншектікке қарсы тұру, еңбекке қызығушылықты тәрбиелеу, күн тәртібін сақтау және ерік-жігерді шыңдау — нәтижеге жеткізетін практикалық шарттар.
“Адамның іс-әрекетін, қабілеттілігін, іскерлігін жетілдіруде күн тәртібін сақтап, жаттығуды дамытып, өзінің ерік-жігерін тәрбиелеуді де ескермесе болмайды”.
Қ. Жарықбаев
Өмірден алынған дәлел
Жоғары деңгейдегі көпқырлы іскерлік пен дағдының үлгісін Ш. Уәлихановтың өмірінен көруге болады: ол бірнеше еуропалық және шығыс тілдерін меңгеріп, этнография, фольклортану, география, тарих, әлеуметтану сияқты салаларда еңбек етті. Сонымен қатар, Олжас Сүлейменовтің де көпқырлы тұлғалығы (ақын, жазушы, дипломат, қоғам қайраткері) — қабілет пен еңбектің үйлесімін көрсететін мысал.
Қорытынды: адам өзін де, әлемді де іс-әрекет арқылы өзгертеді
Адам өзінің бағытты әрі мақсатты іс-әрекеті арқылы дүниені таниды, табиғаттың құпиясына үңіледі, қоршаған ортаны өз қажетіне бейімдеп өзгертеді. Бұл әрекет тек сыртқы әлемді түрлендіріп қоймай, адамның өзін де өзгертеді: ойлау қабілеті дамиды, іс-әрекет түрлері жетіледі, тиімділік артып, материалдық шығын үнемделеді, шығармашылық өнімнің де, өндірілетін игіліктің де сапасы жақсарады.
Іс-әрекеттің іргелі сипаттары
- Мақсат қою және таңдауды дәл жасау: мақсатқа жетудің ең оңтайлы жолын табу.
- Түрлендіруші сипат: адам ортаға ықпал етіп, оны жетілдіреді.
- Нәрселік (заттық) сипат: материалдық дүниемен нақты байланыс орнайды.
- Саналылық: әрекет зерде арқылы басқарылып, тәжірибемен байиды.