Сөздің сөзжасамдық қабілеті
Кіріспе: кәсіби қазақ тілін оқытудың өзектілігі
«Қазақстан-2050» стратегиясы аясында инженерлік білім беруді, заманауи техникалық мамандықтар жүйесін дамытуды және халықаралық үлгідегі куәліктер беру тәжірибесін енгізуді көздейтін міндеттер айқындалды. Бұл бағыт кәсіби-техникалық және жоғары білімнің ұлттық экономиканың қазіргі әрі болашақтағы кадрлық сұранысына нақты жауап беруі керектігін көрсетеді.
Бүгінгі әлемде жаппай сауаттылық жеткіліксіз: маман үздіксіз түрде жаңа технологиямен жұмыс істеуге, озық өндірістік ортаға бейімделуге дайын болуы тиіс. Сонымен қатар балалар мен жастардың функционалдық сауаттылығын дамыту — білім беру жүйесінің стратегиялық басымдығы.
Қазақ тілін кәсіби мамандыққа сәйкес оқыту — еңбек нарығы талап еткен практикалық қажеттілік.
Мемлекеттік тілдің мәртебесін нығайту мен қолданыс аясын кеңейту нақты оқыту жүйесімен ұштасуы керек.
Студент кәсіби ортада қазақ тілін ауызша және жазбаша тиімді қолдана алатын деңгейге жетеді.
Тіл саясаты және білім беру жүйесіндегі міндеттер
Елбасының халықаралық тәжірибеге сүйеніп, тиімді технологияларды енгізу туралы ұстанымы мемлекеттік тілді дамыту ісінде мүмкіндіктерді кеңінен пайдалануға жол ашады. Тіл саясаты жүйелі іске асқанда, қазақ тілінің мәртебесі күшейіп, тәжірибелік қолданыс аясы кеңейеді.
Жаңа заман талабы — интеллектуалдық әлеуеті жоғары маман даярлау. Осы мақсатқа жетуде студенттерге іскерлік қарым-қатынасты сауатты үйрету, жоғары оқу орындарында бәсекеге қабілетті «тілдік тұлғаны» қалыптастыратын тиімді әдістерді қолдану маңызды.
Бірізділік мәселесі
Кәсіби тіл үйретудегі күрделі түйіннің бірі — оқытудағы бірізділік пен деңгейлер сабақтастығын қамтамасыз ету. Бұл жерде деңгейлік жүйе, стандарт, типтік бағдарлама, оқу құралдары және әдістемелік нұсқаулар өзара үйлесуі қажет.
Мемлекеттік бағдарламаға қатысты ұсыныстар
- Қазақ тілінің мәртебесін көтеретін нақты тетіктердің қамтылуы.
- Мемлекеттік тіл туралы заңнаманың толыққанды жұмыс істеуі.
- Қазақ тілінің ресми және кәсіби коммуникация тілі ретінде орнығуы.
Оқытудағы басты қағида
Ақпарат көлемі ауқымды болған жағдайда оны тиімді ұсынатын, студенттің терең меңгеруіне және оны өмірде қолдана отырып бекітуіне мүмкіндік беретін әдістерді таңдау қажет.
Акцент: теория → практика → кәсіби жағдаяттағы қолданым.
Деңгейлік жүйе және оқу-әдістемелік кешен
Тілді оқытудың халықаралық стандартқа негізделген алты деңгейлік жүйесі білім мазмұнын кезең-кезеңімен игеруге мүмкіндік береді. Жоғары оқу орындары тәжірибесінде, әдетте, В1–В2 (ортадан жоғары) және С1–С2 (жоғары, жетік) деңгейлерінде кәсіби бағыттағы тілдік дағдыларды жүйелі дамытуға басымдық беріледі.
Құралдар құрамы
- Оқулық және жаттығулар жинағы
- Оқу-әдістемелік нұсқаулар
- Грамматикалық анықтамалар
Грамматиканы ұсыну тәсілі
Әр тақырыпта грамматикалық бірліктер функционалдық-прагматикалық тұрғыдан түсіндіріліп, кәсіби тілдік жағдаятпен байланыста беріледі.
Негізгі нәтиже
Студент ақпаратты қабылдап қана қоймай, оны кәсіби мәтін, диалог, жазбаша құжат формасында қолдана алады.
Лексика, семантика және кәсіби сөйлеу
Б.Қасым сөздің лексикалық мағынасы таным теориясымен тікелей байланысты екенін атап көрсетеді: адам затты немесе құбылысты қаншалықты терең таныса, оны белгілейтін сөздің мағынасын соншалықты айқын түсінеді. Сөз мағынасы — адамның санасында қалыптасқан жалпыланған бейне; ол қоғам мүшелері үшін ортақ түсінікке айналғанда ғана тиімді коммуникация қамтамасыз етіледі.
Кәсіби тілді меңгертудегі негізгі талаптар
- Студенттерді кәсіби мамандығы бойынша тілдесуге үйрету.
- Әртүрлі жағдаяттар арқылы кәсіби тілдік қатынастың қажеттілігін түсіндіру.
- Дұрыс сөйлеу мен қатысым түрлерін (ауызша, жазбаша) жүйелі үйрету.
Сөздік қорды құрылымдау
З.С.Күзекова сөйлеудегі басты материал — сөз екенін, ал сөзді жүйесіз меңгеру қазақша сөйлетуге де, түсінуге де жеткізбейтінін көрсетеді. Ол базалық деңгей үшін сөздерді мағыналық топтарға, одан әрі сөздер блогына бөліп оқытуды ұсынады.
Мамандыққа қатысты мәтіннің рөлі
Мамандыққа байланысты мәтіндерді меңгерту студентті болашақ кәсібімен тереңірек таныстырып, терминдердің мағынасын контекст арқылы бекітуге мүмкіндік береді.
Кәсіби бағыттағы оқулық тәжірибесі: заңгерлерге арналған үлгі
Ш.Құрманбайұлы, М.Мамаева, А.Сыбанбаева авторлығымен шыққан «Қазақ тілі» оқулығы болашақ заңгерлердің кәсіби тілін қалыптастыруға бағытталған алғашқы мамандыққа бейімделген еңбектердің бірі. Оқулықтың басты мақсаты — келешек қызметте қолданылатын сөздер мен сөз тіркестерін, заң терминдерін жүйелі меңгерту.
Мәтіндер базасы
Көркем шығармалар мен ғылыми еңбектерден іріктелген мәтіндер оқылым мәдениетін дамытып, кәсіби ұғымдарды кеңейтеді.
Тапсырмалар жүйесі
Модульдік технологияға сай құрастырылған тапсырмалар сөздікпен жұмыс, мәтін талдау, пікір білдіру дағдыларын күшейтеді.
Жазылым дағдылары
Жоспар, тезис, реферат, конспект, баяндама жазу — кәсіби жазбаша тілдің негізгі тіректері.
Сөздікпен жұмыс
Түсіндірме, фразеологиялық және аударма сөздіктерді жүйелі қолдану, сондай-ақ кітап соңындағы қазақша-орысша терминологиялық шағын сөздік студенттің өзіндік ізденісін қолдап, кәсіби дәлдікке үйретеді.
Коммуникативтік құзыреттілік: жұмыс түрлері және нәтиже
Коммуникативтік құзыреттілік — өз бетімен білім алуға, оқу барысында туындайтын танымдық мәселелерді дербес шешуге және өз ұстанымын негіздеп айтуға жеткілікті деңгей. Оны дамыту үшін оқу үдерісінде жүйелі жұмыс түрлері қолданылады.
Сабақтағы негізгі форматтар
- Сұрақ-жауап (оқытушы–студент)
- Диалог және пікірлесім
- Ауызша және жазбаша қарым-қатынас (әртүрлі әдіс-тәсілдер арқылы)
Оқу үдерісіне қойылатын алғышарттар
- Ғылыми-әдістемелік және оқу-әдістемелік материалдарды тұрақты талдау.
- Жаңа оқулық мазмұнын зерттеу және стандарттармен сәйкестендіру.
- Білімді деңгейлеп, кәсіби бағытта беру технологиясын игеру.
Ғылыми негіз: Қ.Қадашева тұжырымдары
Қ.Қадашева кәсіби тілге бейімдеп оқытуда жаңаша жаңғыртып оқыту әдістемесінің тиімділігін, сондай-ақ қатысымдық қажеттілікті өтейтін лексикалық минимумды анықтаудың маңызын көрсетеді. Автор кәсіби материал негізінде пікірлесімдік қарым-қатынасты қалыптастыруға бағытталған жаттығулардың нәтижелілігін дәлелдейді.
Кәсіби бағытта оқытудың тиімді тұстары және сөздік-минимум қағидалары
Тиімді тұстар
- Қазақ тілін кәсіби қатынас құралы ретінде қолдану мүмкіндігі артады.
- Мамандыққа қатысты сөздік қорды практикада нақты қолдану дағдысы қалыптасады.
Сөздік-минимумды таңдаудың ұстанымдары
- Сөздің сөзжасамдық қабілеті.
- Көпмағыналылық, омонимдік және синонимдік мүмкіндіктері.
- Мамандыққа қатысты қатысымдық-прагматикалық мақсат.
Лексика мен терминологияны меңгертудің әдістемелік қадамдары
Жаңа сөзді қолдануға жағдай жасау.
Мағынасын айқындап, дұрыс қолдану тәсілдерін үйрету.
Сөз → сөз тіркесі → сөйлем → мәтін
Грамматикалық тұлғаларды функционалдық мақсатта байланыстыра үйрету.
Сөздің қатысымдық-прагматикалық мақсатын ескеру.
Жазбаша тіл мен өзіндік жұмыстың маңызы
Шағын хабарлама жасау, жоспар құру, шығарма, баяндама, тезис, реферат, конспект жазу сияқты тапсырмалар жазылымды дамытып, сауаттылықты арттырады. Ал түсіндірме, терминологиялық, фразеологиялық және аударма сөздіктер студенттің өз бетімен білім алуына тірек болады.
Қорытынды: кәсіби біліктілік пен тілдік дайындықтың бірлігі
Кәсіби қазақ тілін оқыту әдістемесі студентке тек теориялық білім беріп қана қоймай, болашақ мамандығына бейімдейді. Білікті маман даярлау — қоғам дамуының негізгі тетігі. Сондықтан қазақ тілінен берілетін базалық білім кәсіби қажеттілікпен үйлесіп, жоспарлы әрі деңгейлік жүйеде ұйымдастырылуы тиіс.
Қазіргі талап — оқытудың түрлерін кешенді қарастыру, оларды өзара байланыстыра отырып, маманның кәсіби бағыттылығы мен іскерлігін қалыптастыру. Кәсіптік білім беруде өтілетін тақырыптар ғылымның соңғы жетістіктеріне негізделіп, практикалық коммуникацияға бағдарлануы қажет.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Назарбаев Н. Бәсекелестікке қабілетті Қазақстан үшін. Бәсекелестікке қабілетті экономика үшін. Бәсекелестікке қабілетті халық үшін. Қазақстан халқына жолдауы. Астана: Ақорда, 2012.
- Қасым Б., Османова З. және т.б. Кәсіби қазақ тілі. Алматы, 2010. 112 б.
- Күзекова З. Қазақ тілі. Алматы, 2001.
- Қадашева Қ. Жаңаша жаңғыртып оқытудың ғылыми-әдістемелік негіздері: өзгетілді дәрісханалардағы қазақ тілі: пед. ғыл. док. дисс. Алматы, 2001. 301 б.