Қазақша рефераттар

Орыс халқында

Есімнің құдіреті және оның адамға әсері

Әлемде алфавит әріптерінен құралған мыңдаған сөз бар: бірі адамға жағымды әсер етеді, бірі ренжітеді немесе күлдіреді, енді бірі сыңғырлап естілсе, басқасы шаршатады. Бірақ әр адамға әрдайым жағымды естілетін, қай тілде айтылса да мәнін жоғалтпайтын бір сөз бар. Ол — адамның азан шақырып қойылған аты.

Адам өз атын дүниеге келген күнінен бастап өмір бойы естиді. Есім қандай көңіл күйде айтылса да, қандай тілде дыбысталса да, адамның санасында өзіне тән мағынасын сақтап қалады. Есімнің қасиеті — осында.

Қазақ дәстүрінде ат қоюдың орны

Қазақ халқы ат қою рәсіміне ерекше мән берген. Себебі бала — ата-ананың бауыр еті. Әрбір шаңырақта сәби дүниеге келгенде, оған ең көркем, ең лайық есім беруге ұмтылады. Дегенмен есім таңдағанда жауапкершілікті терең сезініп, асықпай, ойланып-толғанып барып шешім қабылдаған жөн.

Халық ішінде есімнің адамның өміріне, тіпті мінезі мен бағытына әсері бар деген түсінік кең тараған. «Балаға қандай ат қойылса, болашақ тағдыры соған байланысты» деген наным да осыдан туған.

Ырымға байланысты ат қою

Қазақ салты бойынша нәрестенің есімін көбіне ата-анасы қатты құрметтейтін, сыйлайтын адамға қойғызған. Кейде ата-әжесі тірі болса, немере-шөберелерінің атын сол кісілер қойған. Мұндайда үлкендердің айтқаны — заң, ал азан шақырып ат қою — орындалуға тиіс міндет.

Есім таңдаудағы сақтық

  • Айтылуы тым қиын, қатаң дыбысты есімдерден қашқан дұрыс.
  • Жақсы да, жағымсыз да мағына беретін екіұшты атауларды таңдамау абзал.
  • Айқайлап тұрғандай әсер қалдыратын, дөрекі естілетін есімдер жараспайды.

Есімтану және антропонимика

Есімнің адам өміріне ықпалы туралы сұрақ ғалымдарды ХХ ғасырдың басынан бері қызықтырып келеді. Зерттеулер нәтижесінде адам есімдерін зерттейтін антропонимика ғылымы қалыптасты. Кей зерттеушілердің пайымдауынша, баланы көркем есіммен атаған сайын, оның болмысы да соған үйлесім табатындай әсер береді.

Көз тиюден сақтау үшін қойылған есімдер

Ырымдап ат қою — қазақтың қанына сіңген дәстүр. Бұрындары көз тимесін, өмірі ұзақ болсын деген ниетпен әдейі мағынасы ұнамсыздау есімдер де қойылған. Мұндай үрдіс тек қазақта емес, өзге халықтарда да кездеседі. Мысалы, қазақтағы Жаман, Қиқым, Шоқпыт, Сасық сияқты аттар — сол нанымның бір көрінісі.

Шоқан Уәлиханов ырымды әдет-ғұрыпқа жатқызса, Сейіт Кенжеахметұлы: «Ырым — халықтың жақсы ниетінен туған ғұрып, халықтың сенімі мен ақ ниетінен, шын көңілінен туған ұлттық ерекшеліктің бір саласы» деп бағалайды. Дегенмен бүгінгі күні мағынасы тұрпайы есімдерден бас тартқан дұрыс.

Тілекпен қойылатын есімдер

Қазір де көп адам баласына белгілі тұлғалардың бойындағы қасиеттер дарсын деп ырымдап ат қояды: ғұлама болсын деп — Марғұлан, Қаныш; ақын болсын деп — Абай; батыр болсын деп — Едіге, Жәнібек, Алпамыс; ақылгөй ана болсын деп — Зере, Айғаным.

Әлемдік тәжірибелер: көп есім беру дәстүрі

Кей елдерде «тағдыр» ұғымы ат қоюмен мағыналас түсіндіріледі деген пікір бар. Латын Америкасында бір адамға 8–9 есімге дейін қатар қою дәстүрі кездеседі. Мұндай жағдайда бала өсе келе сол ұзын тізбектің ішінен бір есімді таңдап, айналасына сонымен аталуды өтінеді.

Есімдерді ырымдап қоюдың негізгі топтары

Ниет пен жағдайға қарай қойылатын есімдер

  • Атақты, абыройлы адамға тартсын: белгілі тұлғалардың есімін беру.
  • Тілек қабыл болғанда шүкіршілік: Тілеуқабыл, Аллаберген, Құдайберген, Тілеуберген, Тәңірберген.
  • Сәби шетіней бергенде «тұрсын» ниеті: Аман, Есен, Жүрсін, Тоқтар, Тұрсын, Тұрсынкүл.
  • Ұл күту: Ұлтуған, Ұлмекен, Ұлбосын, Ұлтуар, Ұлжан.
  • Дене белгісіне қарай: Қалдыбай, Меңдігүл, Меңсұлу.
  • Ырымға қатысты тікелей есімдер: Ырымкүл, Ырымбала, Ырымтай, Ырымжан.
  • Қайтыс болған баланың орнына келген сәби: Төлеген, Төлеу, Төлеубек, Төлеуқадыр.

Балаға ат қоюдағы кең тараған дәстүрлер

Қазақ ұғымында есім — ниеттің айнасы. Төменде ат қоюда жиі кездесетін бағыттар мен мысалдар берілген.

Қорғау және амандық тілегі

  • Тіл-көзден сақтау: Жаманбай, Қойшыбай, Ошақбай, Тезекбай.
  • Дені сау болсын: Тасболат, Тастемір, Шымырбай.
  • Өмірі ұзақ болсын: Жанұзақ, Жүзбай, Мыңжасар, Өмірбек, Ұзақбай.

Қасиет пен болмысқа байланысты

  • Қару-жарақ атаулары: Қылышбай, Мылтықбай, Найзабек, Садақбай, Шоқпарбай.
  • Ардақты тұлғаларға тартсын: Абай, Абылай, Жәнібек, Исатай, Қазыбек, Махамбет, Сәкен, Сырым, Ыбырай.
  • Ерекше белгісіне қарай: Анарбай, Қалдыгүл, Меңдібай, Меңдігүл, Сүндет.

Дін және мәдени ықпал

  • Ислам әсері: Ғали, Жамал, Зылиха, Иса, Мұхаммед, Омар, Оспан, Сүлеймен, Хадиша.
  • Қыз есімдері (аспан, асыл тас, өсімдік): Айман, Алтын, Еңлік, Жібек, Жұлдыз, Күміс, Мақпал, Меруерт, Раушан, Шолпан, Шынар.
  • Төрт түлік, аң-құс: Арыстан, Бота, Ботагөз, Бүркіт, Сандуғаш.

Отбасылық жағдайға байланысты

  • Мерзімінен бұрын туған: Лекер, Шалабай, Шалабек.
  • Мұрат-мақсат: Арман, Бақыт, Мақсат, Мұрат.
  • Соңғы бала: Кенжебай, Кенжегүл, Кенжетай.
  • Ұлсыз үйдегі қызға қатысты: Болған, Тойған, Ұлбала, Ұлтуған, Ұлмекен, Ұлбосын, Ұлтуар, Ұлжан.
  • Өмірі гүлдей жайнасын: Гүлнұр, Гүлден, Гүлжан, Гүлнар, Гүлназ, Гүлдана.

Басқа халықтан енген есімдер

Қазақ дәстүрі бойынша балаға үш күннің ішінде ат қойылады. Уақыт өте халықтар арасындағы мәдени байланыс пен әдеби-тарихи ықпал нәтижесінде кей есімдер бір елден екіншісіне ауысып, төл есімге айналып кеткен. Қазақтар арасында ежелгі түркі, араб және иран есімдері жиі кездеседі.

Ежелгі түркі

  • Едіге«жақсы»
  • Ораз«байлық, сәттілік»
  • Манас«сұмдық алып»
  • Бөкей«батыр, мықты»

Араб

  • Әсел«бал»
  • Әмина«сенімді»
  • Асхат«бақытты, сәтті»
  • Ғани«бай»
  • Динара«күміс ақша»
  • Жамал«әдемі, тартымды»
  • Қайрат«күшті, қуатты»
  • Мәлік«патша»
  • Мұхтар«ерекше, таңдамалы»
  • Сәбит«нық, сенімді»

Иран

  • Айдана«ақылды, дана»
  • Бақтияр«бақытты, қалаулы»
  • Дана«данышпан, ақылды»
  • Раушан«ашық-жарқын»
  • Рүстем«батыр, ержүрек»

Тарихи кезеңнің ізі

Бұрындары біріккен әріптерден құралған есімдер де болған. Соның бірі — МЭЛС (Маркс, Энгельс, Ленин, Сталин). Кей кезеңдерде қала атауларын (Ирак, Бағдат) балаға қою да кездескен.

Планеталардың ықпалы және есім «саны»

Кей деректерде адамның туған маусымы да мінезге әсер етеді делінеді: қыста туғандар — пысық, көктемде туғандар — жұмсақ, жазда туғандар — қайырымды, күзде туғандар — шаруақор. Сонымен қатар әріптерді санға сәйкестендіріп, есімнің «санын» шығару арқылы белгілі бір планетаның ықпалымен байланыстыратын түсініктер бар.

1–9 санына сәйкес сипаттамалар

1 — Күн

Көшбасшы, асқақ мінезді, жауапкершілігі мол, тәкаппарлау болуы мүмкін.

2 — Ай

Сезімтал, шығармашылыққа бейім, ойшыл, қиялы кең, көпшіл.

3 — Юпитер

Кеңпейіл, оптимист, тіл табысқыш, асығыс шешім қабылдай бермейді.

4 — Уран

Тік, бірбеткей, өз дегенінен қайтпайтын; тез достасуы мүмкін.

5 — Меркурий

Епті, көпшіл, бастамашыл, білсемпаз, сыншыл, мойымайды.

6 — Шолпан

Сезімтал, сүйкімді, іскер, жолы болғыш; аздап тәкаппарлау болуы мүмкін.

7 — Нептун

Жұмсақ, ымырашыл, қайырымды; материалдық жағдайы әркелкі болуы мүмкін.

8 — Сатурн

Ішкі жан дүниесі нәзік, сырт көзге суық; прагматик, сақ, сенімге берік.

9 — Марс

Қайратты, қызба, өзіне сенетін; қысымға төзімсіз, өзімшіл болуы мүмкін.

Әріптер мен сандардың сәйкестігі (мысал кесте)

А-Ә—1, Е—5, Л—2, Р—2, Х—5, Ы-І—1, Б—2, Ж—2, М—4, С—3, Ц—3, Ь—1, В—6, З—7, Н-Ң—5, Т—4, Ч—7, Э—6, Г-Ғ—3, И-Й—1, О-Ө—7, У-Ұ-Ү—6, Ш—2, Ю—7, Д—4, К-Қ—2, П—8, Ф—6, Щ—9, Я—2.

Қазіргі кезеңдегі танымал есімдер және қоғамдық ықпал

Қазақстан 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, Нұрсұлтан есімі кең таралған есімдердің біріне айналды. Көп ата-ана сәбиі елге белгілі тұлғадай ақылды, танымал азамат болсын деген ниетпен осы есімді таңдаған. Әділет министрлігі мамандары да бұл есім иелерінің саны жыл өткен сайын артқанын айтады.

2010 жыл: жаңа құбылыстар

Кей жылдары ел өміріндегі маңызды оқиғалар да есімдерге ықпал етеді. Мысалы, 2010 жылы ЕҚЫҰ Саммиті мен 7-ші Азиада ойындарына байланысты жаңа есімдер пайда болды: Самитхан есімімен 13 бала, Саммит есімімен 19 бала аталғаны айтылады.

2010 жылы туған балалар арасындағы танымал есімдер (үзінді)

Қыздар Саны Ұлдар Саны
Аружан 1709 Ерасыл 1255
Кәусар 1098 Диас 880
Аяулым 1087 Нұрасыл 837
Диана 905 Алихан 771
Амина 805 Максим 674
Нұрай 759 Бейбарыс 647
Айша 721 Санжар 626
Жансая 607 Ислам 560
София 581 Дамир 493
Ақерке 431 Ернұр 419
Малика 418 Тимур 388

Жеке тәжірибе: есімнің отбасылық мәні

Мен де қарапайым қазақ отбасында дүниеге келдім. Әсіресе әжем ырымды берік ұстайды және қазақы есімдерді ерекше жақсы көреді. Сол себепті немерелерінің атын нағыз қазақы қалыпта, әрі ұйқастырып қойған: ең үлкені — Алдияр, одан кейін — Мадияр, мен — Данияр, ең кішіміз — Исламдияр.

«Атына заты сай» деген сенім

Анам мені әрдайым «балам ақылды» деп жақсы көретін. Кейін білдім: Данияр есімі «дана, білімді» деген мағынаны береді екен. «Атына заты сай» деп мақтанатыны да содан болып шықты.

Есім «санына» қатысты кесте бойынша есептеп қарасам, менің атым 6 санына сәйкес келеді екен. Ол — Шолпан: сезімтал, сүйкімді, іскер және көп жағдайда жолы болғыш. Бұл мақтаныш үшін емес, есімнің адамға ықпалы бар деген пікірдің тағы бір мысалы ретінде айтылып отыр.

Әжемнің мақсаты

Алдияр, Мадияр, Данияр — ағайынды үш адамның балалары болып өсіп, бір шаңырақта тәрбиелендік. Әжем есімдерімізді ұқсастырып қою арқылы «бір адамның баласындай тату болсын» деген ниетін білдірген екен.

Өткен жылдың желтоқсан айында кішкентай қарындасым дүниеге келді. Оған ат таңдау оңай болмады: әке-шешем, әжелерім және туыстарымыз көптеген әдемі есім ұсынды. Ақырында Малика деген атқа тоқтадық. Бұл есім «дәрежесі зор, сүйкімді, өжет» деген мағыналарды білдіреді.

Қорытындылай айтқанда, адамның мінез-құлқы өзіне қойылған есіміне сай келуі мүмкін екенін өмірде жиі байқаймыз. Есім — тек атау емес, ол ниет, үміт және мәдени жадының бір бөлшегі.