Қазақтардың тарихи өміріндегі аса бір маңызды тұс
А.И. Левшин және қазақ тарихын танудағы алғашқы іргелі еңбек
Қазақтардың тарихы жөніндегі тұңғыш іргелі еңбектердің бірі — А.И. Левшиннің (1797–1879) үш бөлімнен тұратын «Қырғыз-қазақ немесе қырғыз-қайсақ ордалары мен далаларының сипаттамасы» (1832) атты зерттеуі. Ш.Ш. Уәлиханов Левшинді «қазақ халқының Геродоты» деп атап, оның монографиясын ғылым үшін бағалы қазына ретінде бағалады.
Левшин өз еңбектерінде қазақтардың тарихын ғана емес, олардың материалдық және рухани өмірін де егжей-тегжейлі баяндауға ұмтылды. Өлке тарихына декабристер де, сондай-ақ А.С. Пушкин сияқты ірі тұлғалар да назар аударғаны белгілі.
Дерек пен көзқарас: тарихнамалық қайшылықтар
Орыс тарихнамасы көп жағдайда шынайы жағдайды толық ашып көрсетпей, қазақтардың Ресейге бодан болуын «тек қана М. Тевкелевтің күш салуымен қабылданған шешім» ретінде түсіндіруге бейім болды. Бұл мәселені салыстырмалы түрде жүйелі көтерген авторлар қатарында П.И. Рычков пен А.И. Левшин аталады.
Кең тараған «ғылымсымақтық» бағытта қазақ халқының мәдени даму деңгейі төмен деп көрсетіліп, Ресейдің жаугершілігі «өркениеттік миссия» ұғымымен байланыстырылды. Мұндай еңбектерде еуропалық өркениет ерекше дәріптеліп, шығыс өркениетінен жоғары қойылды.
Ал либералдық бағыт өкілдері Ресейдің жаулап алуына қатысты қазақ халқының өз көзқарасына көбірек көңіл бөліп, тұрғылықты халықтың тарихын, тұрмысын және шаруашылығын зерттеудің қажеттілігін көтерді.
XVIII ғасырдың басы: ауыр кезең және зерттелмеген тұстар
Қазақ халқының тарихындағы жете зерттелмеген кезеңдердің бірі — XVIII ғасырдың басы. Бұл уақыт халқымыздың азаматтық тарихындағы қыры мен сыры көп, аса ауыр кезең ретінде сипатталады.
«Қазақтардың тарихи өміріндегі аса бір маңызды тұс — егер Левшиннің және Орта Азия тарихын зерттеуге көп еңбек сіңірген В.В. Бартольдтің жол-жөнекей айтқандарын есепке алмасақ — мүлдем зерттелмеген деуге болады».
Осы тұрғыдан алғанда, Левшиннің еңбегін маңызды деректік негіз ретінде қарастыруға болады: ол назардан тыс қалған оқиғаларды нақтылау үшін кейінгі зерттеушілерге бағыт-бағдар береді.
Әбілқайыр хан және сыртқы саяси бетбұрыс
Әбілқайыр хан туралы дерек беретін әдебиет аз емес. Левшин оны тарихи тұлға ретінде сипаттап, ханның Кіші жүздің басым бөлігіне ықпал етіп, Орта жүздің кейбір руларына да билігі жүргенін және халық пайдасын ойлағанын атап өтеді.
«Абулхаир хан, повелевая большою частью Меньшей орды и простирая власть свою на некоторые роды Средней, он думал о пользе народа своего…»
А.И. Левшин еңбегінен
Ш. Уәлихановтың пайымдауына сүйенсек, қиын саяси жағдайда Әбілқайыр хан Петербор сарайына үндеу бастамасын қолға алып, ендігі ыдыраған қазақ одағының сыртқы саяси бағытына түбегейлі бетбұрыс жасау жауапкершілігін көтеруге мәжбүр болды. Бұл тұжырым сол дәуірдің ішкі-сыртқы қысымын және шешім қабылдаудың күрделілігін айқынырақ түсінуге мүмкіндік береді.
Зерттеу қызығушылығы мен отарлау мүддесі: жасырын байланыс
Көптеген мақалалар мен басылымдарда Қазақ хандығының Ресей бодандығына қабылдануы қазақ халқының салт-дәстүрін, тұрмысын зерттеуге деген қызығушылықтан туғаны айтылады. Алайда бұл қызығушылықтың елеулі бөлігі патшалықтың отарлау саясатын жүзеге асыру үшін жергілікті халықты тереңірек тануға ұмтылуымен байланысты болғаны жиі ескерусіз қалады.
Зерттеулерді көбіне Ресей әкімшілігінің шенеуніктері, әскери ведомство қызметкерлері және миссионерлік орта өкілдері жүргізгені — осы байланысқа жанама дәлел.
Орыс географиялық қоғамы және ғылыми ортаның ықпалы
Қазақстанды зерттеуде 1845 жылы құрылған Орыс географиялық қоғамы айрықша рөл атқарды. Шын мәнінде, бұл қоғам Қазақстандағы ғылыми-зерттеу жұмыстарының алғашқы тұрақты базасына айналып, өлкені жан-жақты зерттеу және сол жөніндегі материалдарды Ресейдің алдыңғы қатарлы жұртшылығына жүйелі түрде жариялау ісін жолға қойды.
П.П. Семенов-Тян-Шанский, Н.М. Пржевальский, Г.Н. Потанин сияқты белгілі ғалымдар өлкені зерттеумен қатар, XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында Қазақстанда демократиялық ғылыми ойдың қалыптасуына да үлес қосты.
В.В. Григорьев, Н.Ф. Костылецкий, Е.П. Михаэлис, П.Е. Маковецкий, А.А. Блек тәрізді зерттеушілер қазақтың ағартушы-демократтары — Ш. Уәлиханов, Ы. Алтынсарин, Абай Құнанбаевтың рухани өсіп-толысуына тікелей ықпал еткен орта ретінде де аталады.
Деректің құндылығы: Радлов пен Левшин материалдары не береді?
Радлов пен Левшин материалдарының айрықша құндылығы — өз заманы үшін де, қазіргі тарихшылар үшін де маңызды фактілер мен көзқарастарды жинақтап, жүйелеп беруінде. Мұндай деректердің арқасында зерттеуші өзге тарихи материалдардың тасасында қалып қойған нақты оқиғалардың шынайы дәлелдерін табуы мүмкін.
Қысқа қорытынды
- Левшин — қазақ қоғамын кешенді сипаттауға ұмтылған ірі деректанулық тұлға.
- Тарихнамалық мәтіндерде ғылыми ізденіс пен отарлық мүдде қатар өрілген.
- XVIII ғасыр басы туралы пайымдар — әлі де терең талдауды қажет ететін алаң.