Қазақша рефераттар

Қанайналым шеңберлері

Кіріспе

Қан көлемі

≈ 5 л

Организмдегі қанның орташа мөлшері.

Құрамы

55% / 45%

Плазма (55%) және қан жасушалары (45%).

Жасушалар

Эритроцит, лейкоцит, тромбоцит

Қанның негізгі қалыптасқан элементтері.

Қан — ашық қызыл түсті сұйықтық. Ол плазмадан (55%) және қан жасушаларынан (45%) тұрады: эритроциттер, лейкоциттер және тромбоциттер.

Қанның негізгі қызметтері

  • Асқорыту (тасымалдау)

    Ұлпалар мен мүшелерге қоректік заттарды, суды, минералды тұздарды және витаминдерді жеткізеді.

  • Бөліп шығару

    Бөліп шығару мүшелері арқылы зат алмасудың ыдырау өнімдерінің шығарылуына қатысады.

  • Тыныс алу

    Өкпе мен ұлпалар арасындағы газ алмасу процесін қамтамасыз етеді.

  • Реттеуші (гуморальдық)

    Гормондар мен басқа биологиялық белсенді заттарды тасымалдап, мүшелер қызметінің реттелуіне ықпал етеді.

  • Қорғаныш

    Құрамындағы фагоциттік қабілеті бар жасушалар және арнайы ақуыздар — антиденелер арқылы зиянды микроорганизмдерге қарсы қорғаныс жасайды.

Негізгі бөлім

1) Қанайналым және қанайналым шеңберлері

Қанайналым — қанды ағза бойымен үздіксіз айналдыратын процесс. Қан жүректің жиырылуы арқылы қозғалысқа келіп, қантамырлармен таралады. Нәтижесінде ұлпалар оттегімен, қоректік заттармен және гормондармен қамтамасыз етіледі, ал зат алмасудың соңғы өнімдері сыртқа шығарылуға бағытталады.

Оттегімен қанығу

Өкпеде

Қанның оттегіге толуы өкпеде жүреді, бұл тыныс алу жүйесімен тікелей байланысты.

Қоректік заттар

Асқорыту жүйесінде

Қоректік заттар ішекте сіңіріліп, қан арқылы ұлпаларға жеткізіледі.

Соңғы өнімдерді шығару

Бауыр және бүйрек

Зиянды метаболиттерді залалсыздандыру мен шығаруда бауыр мен бүйрек маңызды рөл атқарады.

Реттелуі

Гормондар және ОЖЖ

Қанайналым гормондар және орталық жүйке жүйесі арқылы реттеліп отырады.

Қанайналым екі шеңберге бөлінеді: кіші қанайналым (өкпе арқылы) және үлкен қанайналым (ағза мен ұлпалар арқылы). Жүрек төрт камералы болғандықтан, осы екі шеңбердің жұмысы өзара тығыз байланысады.

2) Қан тамыр жүйесі

Қанайналым жүйесі жүрек пен қантамырлардан тұрады. Қан қантамырлар арқылы ұлпаларға таралып, кейін қайтадан жүрекке құйылады. Қан тек қозғалыста болғанда ғана өзіне тән қызметтерін толық атқара алады.

Артерия

Ірі қантамырлар

Қан қозғалатын ең ірі қантамырлар артериялар деп аталады.

Тармақталуы

Артериола → капилляр

Артериялар ұсақ артерияларға, артериолаларға және капиллярларға дейін тармақталады.

Вена

Қанды жүрекке әкеледі

Веналар арқылы қан жүрекке қайта құйылады.

3) Гемодинамика және негізгі заңдылықтары

Гемодинамика — қанның қантамырлар жүйесі арқылы ағу заңдылықтарын қарастыратын сала. Қан ағысының сипаты қантамырлардың диаметріне, серпімділігіне, қанның тұтқырлығына және қысым айырмасына тәуелді.

XVII–XIX ғасырларда көптеген гидромеханиктер қан ағысының физикалық негіздерін зерттеп, ғылымға елеулі үлес қосты. Олардың қатарында Эйлер, Пуазейль, Бернулли және Даниил сияқты ғалымдар аталады.

4) Реография

Реография — қан айналымын жанама түрде бағалауға мүмкіндік беретін әдістер тобы. Ол ұлпалардың қанмен толуын және тамыр тонусының өзгерістерін функционалдық тұрғыдан талдауға бағытталады.

Бұл бөлім курстық жұмыста қолданылатын әдіснамалық шолу ретінде кеңейтіліп, көрсеткіштер мен түсіндіру қағидаларымен толықтырылуы мүмкін.

Қанайналым жүйесін зерттеу тарихынан

Ежелгі дәуірден-ақ зерттеушілер ағзадағы барлық мүшелердің өзара байланысты екенін байқаған. Осыдан шамамен 2500 жыл бұрын өмір сүрген медицина атасы Гиппократ және гректің әйгілі ойшылы Аристотель қанайналым жүйесіне қызығушылық танытып, оны зерттеген. Алайда олардың кейбір тұжырымдары кейін қате екені анықталды: олар артериялар мен веналарды бір-бірімен байланыспаған екі бөлек жүйе деп есептеп, артерияларда ауа болады деген болжам айтқан.

Бұл пікірді римдік зерттеуші әрі дәрігер Клавдий Гален жоққа шығарып, қанның веналармен де, артериялармен де жүретінін дәлелдеуге талпыныс жасады.

1628 жылы ағылшын физиологы Уильям Гарвей жануарлар қанының қозғалысын анатомиялық тұрғыдан зерттеген еңбегінде қанның артериялық қантамырлар арқылы жүректің қарыншаларынан шығып, веналық қантамырлар арқылы жүрекшелерге қайта оралатынын сипаттады. Ол алғаш рет қанайналымның жалпы сызбасын құрастырып, екі қанайналым шеңбері ұғымын бір жүйеге келтірді. Дегенмен, артериядан венаға қанның қалай өтетіні ұзақ уақыт түсініксіз болып қалды.

Шамамен 50 жылдан кейін Марчелло Мальпиги артерия мен венаны байланыстыратын капиллярларды ашты. Ал қанайналымның сандық сипаттамасын алғаш бергендердің бірі — Стивен Хейлз: ол артерия мен веналардағы қан қысымын, жүрек камераларының көлемін және қан ағу жылдамдығын өлшеді.

Қорытынды

Қанайналым жүйесі — тіршіліктің негізгі тіректерінің бірі. Ол тасымалдау, газ алмасу, реттеу және қорғаныш қызметтерін қамтамасыз етіп, ағзаның ішкі тұрақтылығын сақтауға көмектеседі. Жүрек пен қантамырлардың үйлесімді жұмысы арқылы қан үлкен және кіші қанайналым шеңберлері бойымен айналып, ұлпалардың қажеттіліктерін үздіксіз өтеп отырады.

Пайдаланылған әдебиеттер

Бұл бөлім бастапқы мәтінде нақты дереккөздермен толық берілмеген. Курстық жұмыс нұсқасында әдебиеттер тізімін оқу бағдарламасына сәйкес оқулықтар, оқу құралдары және ғылыми мақалалармен толықтыру ұсынылады.