Таулы шығыс пен Атлант маңы ойпаты туралы қазақша реферат
Таулы Шығыс пен Атлант маңы ойпатының табиғи жағдайы
Таулы Шығыс пен Атлант маңы ойпатының табиғи жағдайы құрлықтың шығыс бөлігіндегі биік таулы тосқауылдармен, атмосфераның циклондық циркуляциясымен және пассаттар арқылы келетін жылы мұхиттық ауамен тығыз байланысты. Осы факторлар жағалаулық беткейлердің мол ылғал алуына және жер бедерінің айрықша қалыптасуына жағдай жасайды.
Климаттың басты қозғаушы күштері
- Күз бен қыста солтүстіктен ығысатын оңтүстік-шығыс пассаттары.
- Жазда шамамен 15° ендікке дейін жететін солтүстік-шығыс бағыттағы ауа ағындары.
- Қыста қиыр солтүстікке дейін өтетін фронтальдық циклондардың ықпалы.
Жауын-шашын
Солтүстікте жылына 1000–1500 мм, ал оңтүстікте 4500 мм-ге дейін.
Температура мен ылғалдылық
Жағалауда орташа айлық температура: солтүстікте 25–28°C, оңтүстікте 20–26°C. Салыстырмалы ылғалдылық 76–82%.
Жер бедері мен геологиялық құрылым ерекшеліктері
Ылғал мен жылудың молдығы үгілу үдерістерін күшейтіп, үгілу қабатының қалыңдығын 80 метрге дейін жеткізеді. Латеритті жыныстар кең тараған. Шығыста сатылы, кесек тасты жер бедері мен қиылыса дамыған жарылымдар байқалады. Ысырынды (денудациялық) үдерістердің жиналудан басым болуы нәтижесінде еңкіштігі 35–38° беткейлерде қалдықты шыңдар қалыптасқан. Олар әдебиетте жиі «қантты бастар» деп аталады.
Террасалар мен ойпаттар
Қалдықты шыңдардың арасындағы және олардың шығысына қарай жер асты сулары терең жатқан, өсімдігі сирек плиоцендік террасалар дамыған. Бұл террасалар табулейрош деп аталады. Ал одан төменіректе батпақты ойпаттар — байшадас қалыптасады.
Жағалық сызықтан батысқа қарай серра қалдықтарының кертпештері көтеріліп, ішкі пенепленге (Жағалаулық Серра немесе Серра-ду-Мар) ауысады немесе терең грабендер арқылы бөлінеді (Серра-де-Мантикейра және Парайба аңғары). Бүкіл массивтерде, «қантты бастарды» қоса алғанда, қазіргі көтерілулерге ұшыраған ежелгі жазықтану беткейлері айқын байқалады.
Өзен торы және эрозия
Гидрографиялық тор жақсы дамыған. Қарқынды регрессивті эрозия салдарынан өзен бастауларының бір-бірімен қосылып кетуі кездеседі (мысалы, Параиба өзені бастауларының Тиете алабымен түйісуі).
Өсімдік жамылғысы және биіктік белдеулік
Серра кертпештері ылғалды тропиктік «мато атлантика» ормандарымен көмкерілген. Осы орман белдеуінде таулық күлгін латеритті қабат қалыптасады. Биік серраларда биіктік белдеулік айқын: табиғат жағдайы биіктікке қарай өзгеріп отырады.
0–600 м
Орман ағаштары көп жерде кесілген. Орнына мақта, қант құрағы, какао сияқты тропиктік дақылдар плантациялары салынған.
600–1200 м
Беткейлер тік, жауын-шашын молырақ, температура төменірек. Ағаш тәріздес папоротниктер мен бамбуктер басым.
2100 м және жоғары
2100–2200 м-де жапырағын суық маусымда түсіретін ағаштар кездеседі. 2400 м-ден жоғары шымтезекті аралдар мен батпақтар ұшырасады.
Құнды ағаштар
Кейбір аумақтарда әлі де мәңгі жасыл, бағалы ағаштар сақталған: бразилия пауы (Caesalpinia echinata), қызыл палисандр — жакаранда (Machaerium mimosaefolia), сондай-ақ пальмалар және басқа түрлер.
Таулы Шығыстың ық жақ беткейлері аралас ормандармен жабылған. Таулы өлкенің оңтүстік бөлігінде үш морфоқұрылым айқын ажыратылады: шығыста кристалды төбелі таулы өлке, орталықта шөгінді жазықтар және батыста лавалық Парана үстірті.
Парана аймағы: климат, топырақ және сарқырамалар
Жоғарғы Парана жазығында (шамамен 18–24° о.е.) климат тропиктік, ылғалдылығы маусым бойынша өзгермелі. Қуаңшылық кезең айқын емес: жауын-шашын орта есеппен 1500 мм. Тек жауын көлеңкесінде жатқан ішкі жазықтарда ол 1000 мм-ден аспайды.
Саванналық ландшафттар
Ашық-қызғылт құмайтты және құмды топырақтардың суды сіңіру қабілетіне байланысты бұталы саванналар таралған: капос лимпос, кампос серрадос. Жайылымдар кең, ал суармалы егістіктерде мақта өсіріледі.
Құнарлы топырақтар
Кристалды және лавалық жыныстарда қарашірікке бай (кей жерде 12%-ға дейін) ақшыл көк-қызыл топырақ — терра роша қалыптасып, егіншілікке қолайлы жағдай жасайды.
Табалдырықтар мен сарқырамалардың пайда болуы
Парана және оның салаларында жыныстардың литологиялық құрамы мен неотектоникалық қозғалыстар әсерінен табалдырықты жер бедері мен сарқырамалар кең таралған. Тиете өзенінің сағасына дейін Парана өзені бойында 56 табалдырық кездеседі; биіктігі 12 м-ге дейін жететін Урабупанга сарқырамасы соның бірі.
Субтропиктік белдеу: тілімденген таулар мен Игуасу
Оңтүстікке қарай (24–30° о.е.) субтропиктік таулы өлкенің тілімденуі күшейеді. Биіктігі 1500 м-ге дейінгі кристалды массивтер куэсталармен, кең өзен аңғарларымен және базальтты кертпештермен алмасады. Бұл өңірде сарқырамалар өте көп, олардың ішінде әлемге әйгілі, биіктігі 80 м-ге жететін Игуасу сарқырамасы орналасқан.
Ылғалды субтропиктік климат
24° о.е. дейін қоңыржай белдеудің ауа массалары еніп, қыста циклондық жауын-шашын әкеледі. Шілдеде температура төмендейді: орташа айлық мәні 12–13°C. Нәтижесінде тұрақты ылғалды субтропиктік климат қалыптасады. Жылу сүйгіш тропиктік ормандар жағалаулық серраға немесе Парана ойпатына ығысып, таулы қыратта субтропиктік мәңгі жасыл аралас ормандар — пинерайа дамиды (атауы Парана қарағайымен байланысты).
Қиыр оңтүстік: Уругвай жазығы, лагуналар және мұхиттық климат
Таулы қыраттың қиыр оңтүстігінде (Субтропиктік Уругвай жазығы) ойпатты жазықтар басым. Бұл Бразилия қалқанының оңтүстік бөлігінің Ла-Плата синеклизасына қарай батуымен түсіндіріледі. Жер бедерінің жазықтығын орталықтағы аласа кристалды қыраттар (200–300 м; Кучилья-Гранде) және батыстағы лавалық үстірттер (Кучилья-де-Аэдо) аздап түрлендіреді. «Шеткі депрессияда» Жакуи өзенінің аңғары орналасқан.
Лагуналық ойпаттар
Антеклизаның шығыс бөлігі төрттік дәуір шөгінділерінің астында қалып, оның орнында мұхиттан бөлініп қалған лагуналық ойпаттар дамыған. Олардың ішіндегі ірілері: Патус және Мирин лагуналары.
Жел режимі
Қыста полярлық фронт циклондары еркін өтеді, жазда мұхиттан муссондық ылғалды желдер келеді.
Жауын-шашын
Мөлшері мол әрі бірқалыпты: 1000–1400 мм.
Температура
Жылдық жүрісі бірқалыпты: 10–24°C. Бұл климаттың мұхиттық сипатын көрсетеді.
Өзендер, өсімдік әлемі және жерді пайдалану
Қиыр оңтүстіктің өзендері жыл бойы суы мол. Өзен аңғарларының қалыптасуында таулы өлкенің құрылымдық элементтері анық көрінеді. Мысалы, Уругвай өзені (ұзындығы 1650 км, алабы 360 мың км², су шығыны секундына 22 мың м³) аңғарында сатылы жер бедері мен сарқырамалар кең таралған.
Ландшафттар мен ерекше белгілер
Ылғалдану мен радиация мөлшері ағаш тектес өсімдіктердің өсуіне қолайлы. Дегенмен, прериялар мен ағашсыз саванналар — кампос лимпос басым. Бұл өңірдің ерекшелігі — қысқы тыныштық кезеңнің айқын болмауы, сондай-ақ жергілікті өсімдіктердің (портулак, вербена, алқа және т.б.) кездесуі. Галерейлі ормандар, қыраттарда жапырақты бұталар мен талдар тұқымдастары (мимоза, мирт, лавр) таралған. Уругвай өзені бойындағы шығыс құмды жағалауларға ятай пальмасы (Cocos jatai) тән.
Ауыл шаруашылығы және экологиялық мәселе
Субтропиктік қызғылт-қара топырақ ауыл шаруашылығына жарамды. Алайда Уругвайда мал шаруашылығына ұзақ уақыт бойы біржақты мамандану топырақтың тозуына әсер етіп, эрозия үдерістерінің күшеюіне әкелген.