Қазақша рефераттар

Табиғат болмысы

Онтология: болмыс туралы ілім

«Онтология» сөзі грек тілінен аударғанда ontos — болмыс, logos — ілім дегенді білдіреді. Демек, онтология — болмыс туралы ілім.

Болмыс — тарихи қалыптасқан, мағынасы кең әрі терең философиялық ұғым. Әр дәуірдің ойшылдары оны көбіне философиялық толғаныстардың бастапқы іргетасы ретінде қарастырды. Бұл ұстаным бүгінге дейін өз мәнін жоғалтқан жоқ.

Болмыс туралы мәселені түсіну үшін, ең алдымен, оның адамның шынайы өміріндегі түбегейлі орнын ұғыну қажет: адам дүниеге қандай құндылықтар арқылы қатынас жасаса да, сол қатынастың бастауы — болмыс.

Мәнділік туралы сөз болғанда, кез келген нәрсенің дүниеде болу жолы немесе болу тәсілі оның негізін құрайтынын айтамыз. Қандай болу жолдары мен қандай құндылықтар болса да, бәрі алдымен жалпы түрде «болуға тиіс».

Ендеше, болмыс деген не? Бұл сұраққа болмыстың барлық формаларының мазмұнын ашу арқылы ғана жауап беруге болады. Болмыстың нақты, жеке формаларына ортақ қасиет — болу.

Болмыстың негізгі түрлері

  1. Заттар (денелер) және процестер болмысы:
    • а) бірінші табиғат;
    • ә) екінші табиғат.
  2. Адам болмысы:
    • а) заттар дүниесіндегі адам болмысы;
    • ә) адамның өзіндік болмысы.
  3. Рухани болмыс:
    • а) жеке адамның рухани болмысы;
    • ә) қоғамның рухани болмысы.
  4. Әлеуметтік болмыс:
    • а) қоғамдағы және тарих процесіндегі жекелеген адам болмысы;
    • ә) қоғам болмысы.

Табиғат болмысы: бірінші және екінші табиғат

Бірінші табиғат

Тарихи тұрғыдан алғанда, адам қызметі мен тіршілігінің бастапқы негізі — табиғи заттар мен табиғи процестер. Бірінші табиғат — адамзатқа дейін пайда болған, адамдардың санасынан тыс және тәуелсіз өмір сүретін әлем: теңіздер, мұхиттар, ормандар, ауа, жер және т.б.

Кейін адам Жер табиғатына қуатты әрі кең ауқымда ықпал ететін күшке айналды.

Екінші табиғат

Адам табиғатта бұрын болмаған заттарды, процестерді, жай-күйлерді өндіріп, жасанды дүниені қалыптастырды. К. Маркс мұны «Екінші табиғат» деп атаған.

  • Мысалдар: үйлер, материалдық бұйымдар, адам шығарған өсімдіктер мен тірі организмдер (табиғатта кездеспейтін түрлер).
  • Екінші табиғат — бірінші табиғаттың туындысы бола тұра, қазіргі заманда көбіне басым сипат алады.

Адам болмысы және рухани болмыс

Рухани болмыс: саналы және санасыз процестер

Рухани болмыс сана мен санасыздық процестерін қамтиды. Оны шартты түрде екі үлкен топқа бөлуге болады:

1) Дербестенбейтін руханилық

Жеке адамның өмірлік қызметінен бөліп алуға келмейтін рухани күй: адам сананың көмегімен сыртқы дүниені ой елегінен өткізеді, бейнелер жасайды; мұнда тіл мен сана, тіл мен ой байланысы ерекше орын алады.

2) Объективтендірілген руханилық

Кісіден тысқары өмір сүретін рухани өнімдер: кітаптар, сызбалар, жобалар, ескерткіштер, идеялар, ойлар, музыка және т.б.

Әлеуметтік болмыс: адам және қоғам

Әлеуметтік болмыс екі қырынан көрінеді: тарих процесіндегі жеке адам болмысы және қоғам болмысы. Жеке адам қоғамнан тыс өмір сүре алмайды: ол белгілі бір ұлтқа, тапқа жатады, белгілі бір мемлекетте өмір сүреді және тарихи процестерге қатысады.

Қоғамдық болмыс — жалпы ұғым; оның даму заңдары бар. Қоғамдық болмыс жағдайлары мен мүдделер арасында қайшылықтар туындап отырады. Қоғам неғұрлым жоғары дамыған сайын, прогрестің қарқыны бұқараның, таптардың, жеке адамдардың саналылығы мен әлеуметтік белсенділігіне, яғни субъективтік факторларға тікелей тәуелді болатыны айқынырақ байқалады.

Парменид және «болмыс» категориясының философияға енуі

«Болмыс» терминін философияға алғаш енгізген — антикалық философ Парменид. Оның пікірінше, нағыз болмыс — әрқашан бар нәрсе.

Болмыс тұтас әрі бөлінбейтін болғандықтан, ол туралы ой да бүтін, бөлінбейтін сипатқа ие. Парменид үшін нағыз болмыс — ақыл-оймен игерілетін болмыс; болмыс пен ой тең.

Ой адамды субъективтілік шеңберінен шығарып, объективтілік деңгейіне көтереді; дәйектілік пен күмәнсіздікті негіздей отырып, адамға сенімділік береді.

Осылайша Парменид болмыс мәселесін философияның басты мәселелерінің бірі ретінде бекітіп қана қоймай, метафизикаға да жол ашты: адамға тәуелсіз материалдық және материалдық емес болмыс, табиғи мәнділіктердің соңғы идеалдық себептері туралы айту мүмкін болды.

Болмыстың шын негізін ол уақыт бірлігінде шексіз деп түсіндірді. Кейінгі дәуірлерде философтар болмысты әрқилы негіздеді: орта ғасыр ойшылдарының бір бөлігі оны құдайлық бастауға телісе, өзгелері материалдық және материалдық емес болмыстың арақатынасын әртүрлі дәрежеде сипаттады. Қалай болғанда да, адамның өзі, оның ойы, қажеттілігі мен өмірі — болмыстың айқын көріністері ретінде мойындалды.

Болмыс, материя және философияның негізгі мәселесі

Болмыс — санаға тәуелсіз өмір сүретін дүниені, материяны және адамдардың материалдық өмірінің табиғатын белгілеуге арналған философиялық ұғым. Философияның негізгі мәселесі ойлаудың болмысқа қатынасы болғандықтан, оның шешімі «болмыс» ұғымына берілетін мағынаға тәуелді.

Материалистік философияда болмыс сезім-түйсік арқылы қабылданатын материяны, материалдық объектілердің өмір сүруін, олардың пайда болуы мен жойылуын білдіреді. Идеалистік философияда болмыс көбіне идеялардың жалпы мәні ретінде, логикалық категорияның қызметі түрінде түсіндіріледі; бұл жерде болмыс табиғаттан бөлектенген дербес ұғым ретінде көрінуі мүмкін.

Болмыстың «жоқ болуы» абсолютті жоғалу емес: ол материяның бір күйден екінші күйге, ескі формадан жаңа формаға ауысуы.

Адамдардың болмысы — олардың тіршілігінің нақты процесі; оны адамдардың мекемелері, мұраттары, принциптері, теориялары мен идеяларының арақатынасынсыз елестету мүмкін емес.

Дегенмен «болмыс» пен «материя» ұғымдары толықтай тең деген түсінік тумауы тиіс: бұл — салыстырмалы үйлесім ғана. Дүниенің субстанциясы болмыс емес, материя; дүниенің бірлігі оның болмысында емес, материалдық негізінде. Санаға түрткі болатын — материя.

Материя туралы ұғымның тарихи қалыптасуы

Материя туралы түсініктер әр дәуірде қоғамдық тәжірибе мен мәдениеттің деңгейіне сәйкес қалыптасты. «Материя» терминін қолданбаған философиялық мектеп немесе философ іс жүзінде болмаған. Сондықтан оның мағынасы мен салмағының түрлі кезеңдерде өзгеруі заңды.

Ұзақ уақыт бойы адамзат ойы материяны «зат» деп түсіндірді: материя дегеніміз — зат. Бірақ заттың түрлері көп: жансыз зат, жанды зат және т.б. Ежелгі грек философиясында дүниенің түпкі тегі белгілі бір бастапқы «қарапайым зат» деген көзқарас кең тарады.

  • Фалес — су
  • Анаксимен — ауа
  • Гераклит — от
  • Демокрит — атом
  • Пифагор — сан

Қазіргі философиялық түсінікте материя — адамға оның түйсігі арқылы көшірмесі, суреті, сәулесі түрінде берілетін объективтік шындықты белгілеу үшін қолданылатын категория. Материя — санадан тыс, тәуелсіз өмір сүреді және санада бейнеленеді.

Қозғалыс, кеңістік және уақыт

Материя әлемдегі шексіз көп объектілер мен жүйелерді қамтиды және қозғалыстың сан алуан қасиеттері мен формаларының субстанциялық негізі болады. Материя жаралмайды, уақыт жағынан мәңгі, кеңістікте шексіз; әртүрлі формаларда өмір сүріп, мәңгі қозғалыста дамуға қабілетті.

Материяның аса маңызды атрибуты — қозғалыс: табиғатта да, қоғамда да жүретін барлық процестер өзгерістің түрлі көріністері ретінде қозғалысқа жатады. Қозғалыссыз материя жоқ; материясыз қозғалыс та болмайды.

Қозғалыстың ішкі қарама-қарсы сәті — тыныштық. Бірақ тыныштық қозғалыстан бөлек емес: ол қозғалыстың өтпелі, салыстырмалы бір күйі ғана.

Материяның негізгі өмір сүру формалары — кеңістік пен уақыт. Кеңістік — объектілердің қатар өмір сүруін және өзара орналасуын (ұзындық, ен, биіктік) сипаттайды; уақыт — процестердің бірінен соң бірінің кезектесуі мен ұзақтығын көрсетеді. Уақыттың бағыты бір: өткеннен болашаққа қарай, әрі ол қайтып оралмайды.

Материя қозғалысының формалары туралы қағидалар

  • 1) Әр қозғалыс формасына сәйкес материалдық негіз болады.
  • 2) Қозғалыс формалары сапалық тұрғыдан әртүрлі, бір-біріне барабар емес.
  • 3) Қозғалыс формаларының бір-біріне ауысуы өз заңдылықтарына бағынады.
  • 4) Қозғалыс формаларын жіктеу ғылым салаларын ажыратуға мүмкіндік береді.

Қозғалыстың ең қарапайым түрі ретінде механикалық қозғалыс жиі аталады. Ал ерекше қыры — әлеуметтік қозғалыс: қоғамдағы өзгерістердің өзіндік заңдылықтары бар.

Сана: объективті шындықты бейнелеудің жоғары формасы

Сана — объективті шындықты бейнелеудің адамға ғана тән жоғары формасы. Ол адамның дүниеге және өзіне қоғамдық-тарихи қызметтің жалпыға бірдей формалары арқылы жанама түрде қатынас жасау тәсілі ретінде көрінеді.

Сана еңбек пен қоғамдық-өндірістік қызмет барысында пайда болып, тілмен тығыз байланыста дамиды. Адам дүниеге дайын күйде емес, бұрынғы ұрпақтар жасаған заттар әлемінің ішіне енеді; сол дүниені мақсатты түрде пайдалану мен игеру процесінде ғана тұлғалық тұрғыда қалыптасады.

Адамзаттың материалдық және рухани жетістіктерінің бәрі — техника, өнер, дін, әдебиет, философия, ғылым — сананың шығармашылық қуатын көрсетеді.

Сана бейнелеуге сүйенеді: бейнелеу — материяға тән жалпы қасиет, ал сана — сол бейнелеудің ең жоғары деңгейі.

Сыртқы дүниеден ақпарат адамға сезім мүшелері арқылы келеді: көру, есту, иіскеу, дәм сезу, тері түйсігі. Бұл — сезімдік бейнелеу. Адам танымы түйсіктен біртіндеп ойлауға көтеріледі; алынған деректер қорытылады, ұғымдар мен қорытындылар жасалады.

Сана шығуы жағынан екінші болғанымен, енжар емес: ол белсенді, пәрменді. Сана дүниені бейнелеп қана қоймай, оны өзгертеді, қолдан жасайды.

Сананың пайда болуына шешуші ықпал еткен екі фактор бар: еңбек және тіл. Еңбек құрал жасаудан, мақсатқа жету үшін табиғи материалды өзгертіп, жаңа құрал қалыптастырудан басталады. Ал ұжымдық еңбек адамдарды өзара түсінісуге итермелеп, тілдің қалыптасуына жағдай жасады. Тілмен бірге сана да дамып, күрделене түсті.