Қазақша рефераттар

Экономикалық теория негіздері

Қазіргі циклдік дамудың ерекшеліктері

Қазіргі кезеңдегі циклдік дамудың өзіндік ерекшеліктері бар. Бұл өзгерістер екінші дүниежүзілік соғыстың салдарымен, ғылыми-техникалық революцияның ықпалымен және мемлекеттің экономикалық рөлінің өсуімен байланысты.

Мемлекеттің циклге қарсы қызметі циклдің сипатын өзгертті. Біріншіден, дағдарыстың табиғаты өзгеріп, ол барған сайын құрылымдық сипатқа ие болды және қоғам ресурстарының шектеушісіне айналды (шикізат, қаржы, энергетикалық, мұнай дағдарыстары).

Екіншіден, елдердің постиндустриялық сатыда даму айырмашылықтары циклдердің асинхронды болуына және дағдарыс кезеңдерінің уақыт жағынан сәйкеспеуіне әкелді. Сонымен қатар дәстүрлі шикізат нарықтарындағы өзгерістер, валюта жүйелеріндегі ауытқулар және өзге де факторлар қазіргі әлемде айқындаушы мәнге ие бола бастады.

Нәтижесінде әлемдік өркениет жаңа мыңжылдыққа тұрақты сілкіністер жағдайында қадам басты: экономикалық таңдау күрделеніп, қоғамдық баламалар мен шығындар күшейді.

Циклдік дамудың себептері және технологиялық түсіндіру

Циклдік дамудың себептері кей жағдайда экономиканың шамадан тыс құлдырауына дейін алып келеді. Мысалы, тауарлы үлгідегі экономика өз табиғатынан болашақта туындауы мүмкін дағдарыстарға алғышарт жасайды: ақша арқылы жүзеге асатын тауар қозғалысы сатып алудың кеңістік пен уақыт бойынша шашыраңқы болуына әкеледі. Мұндай жағдайдың жиі қайталануы дағдарысқа ұласуы ықтимал.

Қазіргі заманғы көзқарастар циклдердің табиғи негізін көбірек технологиялық себептермен байланыстырады. Бұл ұстанымда басты назар циклдің «неге» болуынан гөрі, қоғамға келетін залалды азайтудың тәсілдерін іздеуге ауысады.

Ұзын толқындар

Бұрын өркендеу мен тоқырауға сүйенген ұзын толқынды сипаттамалар маңызды орын алды.

Қысқа толқындар

Қазір қысқа толқынды құбылыстар жиірек сипатталып, «буырқаныс – қысқару – құлдырау» секілді өзгерістер басым айтылады.

Осы тұрғыдан алғанда, циклдік дамуды зерттеудің қазіргі міндеті — цикл табиғатын нақтылау және фазалар арасындағы алмасу кезінде туындайтын жағымсыз әсерлерді азайтудың тиімді әдістерін табу.

Экономикалық цикл: анықтама және талдау өзегі

Экономикалық цикл — макрошаруашылықтың бөлінбейтін саласы. Жиынтық сұраныс пен жиынтық ұсыныс арасындағы үйлесімге байланысты экономикалық ауытқулар циклдің негізгі көріністерінің бірі болып саналады.

Циклді талдаудағы маңызды бағыттардың бірі — капитал жұмсаудың көлемі, сапасы және құрылымы өзгерістеріне байланысты терең ауытқуларды түсіндіретін мультипликатор–акселератор тетіктерін қарастыру.

Экономикалық циклдер теориясы халық шаруашылығы қозғалысын түсіндіретін экономикалық өсу теориясымен және экономикалық динамика теориясымен тығыз байланысты. Өсу теориясы ұзақ мерзімді факторларды зерттесе, цикл теориясы уақыт бойынша экономикалық белсенділіктің өзгеру себептерін талдайды.

Жалпы анықтама

Экономикалық (іскерлік) цикл — бірнеше жыл ішінде экономикалық белсенділік деңгейінің бірінен кейін бірі келетін өсулер мен құлдыраулар арқылы өзгеруі.

Фазалар және мемлекеттің ықпалы

Кейбір экономикалық циклдер ұзақтығы мен қарқындылығы бойынша ерекшеленеді. Дегенмен, олардың барлығы әртүрлі аталғанымен, мазмұны ұқсас фазалар арқылы өтеді.

Циклдің негізгі фазалары

  • Дағдарыс
  • Тоқырау
  • Жандану
  • Өркендеу

Ең сезімтал көрсеткіштер

Бұл фазаларда инвестициялар қатты ауытқиды, ал тұтыну да айтарлықтай өзгеріске ұшырайды. Мемлекеттік экономикалық саясат циклдің барысына әсер етіп, оны белгілі дәрежеде модификациялайды.

Тиімді реттеу құралдары сәтті қолданылғанда, ауытқулардың тереңдігі төмендейді, ұлттық өнімнің шығындары қысқарады, ал фазалардың ауысуы салыстырмалы түрде болжамды бола түседі.

Өзгерістердің ықтимал себептері

  • Автономды инвестициялардың азаюы
  • Ақша жиыны көлемінің өзгеруі
  • Мультипликатор әсерінің әлсіреуі
  • Негізгі қорлардың жаңаруы

Экономикалық толқулар: сыртқы және ішкі факторлар

Техникалық прогресс пен адамдар мүддесінің арасындағы алшақтық экономикалық жүйеге күтпеген сілкіністер әкелуі мүмкін. Қоғам табиғатына сай мұндай үдерістер белгілі бір ырғақ пен тербеліске түсіп, толқын түрінде байқалады. Экономикалық теорияда бұл құбылыстар экономикалық толқулар немесе экономикалық циклдер деп аталады.

Сыртқы факторлар

Экономикалық жүйеге салыстырмалы түрде тәуелсіз әсер ететін факторлар:

  • Халық санының өзгеруі
  • Соғыстар, төңкерістер, саяси шиеленістер
  • Жаңа жерлерді игеру
  • Бағалы ресурстардың жаңа кен орындарын ашу
  • Ғылыми-техникалық прогресс
  • Климаттық құбылыстар (құрғақшылыққа әкелетін жағдайлар және т.б.)

Ішкі факторлар

Экономикалық жүйенің өзімен байланысты факторлар:

  • Капиталдың физикалық қызмет ету мерзімі
  • Тұтыну, жұмыспен қамту және инвестициядағы өзгерістер
  • Мемлекеттің экономикалық саясатындағы өзгерістер
  • Тауар және ақша қайшылықтары
  • Сұраныс пен ұсыныс арасындағы қайшылықтар
  • Капиталдың артық қорлануы

Қолданылған әдебиеттер

  1. 1. Қандыбаев О., Темірбаев А. Кәсіпорын экономикасы. Алматы, 2007.
  2. 2. Сейтқазиев А.М., Бекназарова А.Т. Кәсіпорын экономикасы және кәсіпкерлік. Оқу құралы. Алматы: Тұран, 2007.
  3. 3. Сейтқазиева А.М. Кәсіпорынның инвестициялық іс-әрекеті. Алматы, 2008.
  4. 4. Жолдасбаева С.К. Кәсіпорын экономикасы. Алматы, 2008.
  5. 5. Нәбиев Е.Н., Насырова Г.А., Шакеев С.С. Кәсіпорын экономикасы: Оқу құралы. Қарағанды: ҚарМУ баспасы, 2007. 128 б.
  6. 6. Тержанова А.Ж. Экономика предприятия: Учебное пособие. Караганда, 2007.
  7. 7. Экономикалық теория. Акимбеков С.А. Астана, 2002.
  8. 8. Экономикалық теория негіздері: Оқулық. Әубәкіров Я.Ә., Нәрібаев К.Н., Жатқанбаев Е.Б. және басқ. Алматы, 1998.
  9. 9. Экономикалық теория: Оқулық. Әубәкіров Я.Ә., Байжумаев Б.Б. Алматы, 2000.
  10. 10. Экономикалық теория: Оқу-тәжірибелік құрал. Шумеков З.Ш., Сүйіндіков Ж.С., Жанағұлов А.Ш. ҚЭУҚ. Қарағанды, 2005.
  11. 11. Макроэкономика: Оқу-тәжірибелік құрал. Бұғыбаева Р.О., Жанағұлов А.Ш., Жетпісбаева М.Қ., Сүйіндіков Ж.С., Есдаулетова М.А. Қарағанды, 2002.
  12. 12. Тарасаевич Л.С., Гребенников П.И., Леусский А.И. Макроэкономика: Учебник. 6-е издание. 2005.
  13. 13. Булатова А.С. Экономика: Оқулық. 1994.
  14. 14. Жүнісов Б.А. Жалпы экономикалық теория: Оқулық. Алматы, 2002.
  15. 15. Добрынина А.И., Тарасаевич Л.С. Экономикалық теория: Оқулық. 2000.
  16. 16. Мәуленова С.С., Бекмолдин С.Қ., Құдайбергенов Е.Қ. Экономикалық теория: Оқулық. 2004.
  17. 17. Нуреев Д.М. Экономика развития: Оқулық. 2004.
  18. 18. Іскер адамның орысша-қазақша экономикалық түсіндірме сөздігі. Алматы, 2005.
  19. 19. Ілиясов Қ.Қ. Жалпы экономикалық теория. Алматы, 2002.