Шалкиіз жырау
Лекция мақсаты мен жоспары
Мақсаты
Шалкиіз жыраудың шығармашылығымен таныстыру, толғауларының маңызын ашу, идеялық-көркемдік болмысын көрсету.
Жоспары
- Шалкиіз (Шәлгез) жырау Тіленшіұлының (1465–1560 ж.ш.) өмірі туралы деректер.
- Мұрасының жиналуы мен зерттелуі.
- Кейінгі ой мен сөз шеберлеріне ықпалы.
Шалкиіз жырау: тұлға және дәуір
Шыққан ортасы
Шалкиіз жырау шамамен 1465 жылдары Жайық өңірінде дүниеге келген. Әкесі — сахара ақсүйектерінің бірі болуы ықтимал, ал анасы — Кіші жүздің ұйытқысы болған, орыс деректерінде Сыртқы Орда (Заяицкая Орда) аталған ұлыстың әмірі Мұса бидің қызы.
Анасы қайтыс болғаннан кейін (кей деректе үш айлығында) жырау нағашыларының қолында тәрбиеленеді. Жастайынан мұсылманша білім алып, арабша хат танығаны айтылады.
Есім нұсқалары мен аңыз
Қазақ арасында жырау есімі көбіне Шалкиіз немесе Шәлгез түрінде тараған. «Сал-кез», «шәлі-киіз» атауларына қатысты аңыздар да кездеседі.
Кейбір деректерде шын есімі Телағыс делінеді. Бұл мәселе ғылыми айналымда әлі де нақтылауды қажет етеді.
Қызмет еткен ордалар
Жігіттік шағы Ноғай Ордасындағы Мұса би маңында өтеді. Кейін Мансұрұлы Темір би мен ноғайлы Жүсіп бидің төңірегінде, ал өмірінің соңғы кезеңін Қазақ ханы Хақназар маңында өткізгені айтылады.
Шалкиіз өз дәуіріндегі саяси тартыстардан шет қалмай, әділет пен намыс мәселесіне келгенде турашылдығынан таймаған жырау ретінде танылады.
Негізгі дерек пен уақыт межесі
Шалкиіз Тіленшіұлының өмір сүрген уақыты көбіне XV ғасырдың екінші жартысы мен XVI ғасырдың ортасы аралығы деп көрсетіледі (шамамен 1465–1560 ж.ш.). Дегенмен ауызша деректердегі кейбір мәліметтер бір-біріне қайшы келіп жатады, сондықтан нақты хронологияны бекіту қиын.
Мұрасының көлемі және жанрлық табиғаты
Бізге жеткен мәтіндер
Қазіргі белгілі мұра шамамен 760 жол төңірегінде: оның 500 жолдайы қазақ арасынан, 260 жолдайы ноғайлар арасынан жиналған.
Шығармалары қазақпен бірге ноғай, қарақалпақ жұртында да кең тарағаны — Шалкиіз поэзиясының аймақаралық ықпалын көрсетеді.
Азаматтық-әлеуметтік лирика
Шалкиіз жырлары түгелдей дерлік азаматтық, әлеуметтік лирика сипатына жақын. Толғауларында заман, өмір, мораль, адамдық өлшем, билік пен әділет мәселелері дидактикалық, шешендік өрнекпен беріледі.
Жырау оқиғаны көп қуаламай, аз деталь арқылы тұтас дәуір мінезін танытады. Оның мәтіндеріне тән маңызды белгі — логикалық жүйелілік пен ойдың дәл түйінделуі.
Темір биге арналған толғаулар
Шалкиіздің бір шоғыр шығармасы Темір биге арналады. Атап айтқанда, «Би Темірге айтқаны», «Би Темірді қажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» сияқты толғаулар жыраудың сарай ортасындағы беделін, әрі әміршімен қарым-қатынасының күрделі сипатын танытады.
Бұл толғауларда өкпе-наз, азаматтық талап, ақыл-ғибрат бір арнаға тоғысады: жырау тікелей кінәлап-шабуылдамай, көбіне астарлап, салыстыру мен қатқыл түйін арқылы мақсатқа жетеді.
Поэтикасы: өткірлік, ықшамдық, афоризм
Сөздің қуаты
Шалкиіз толғаулары әсерлілігімен, дәл нысанаға тиетін өткірлігімен, аз сөзге көп мағына сыйғызатын нақтылығымен ерекшеленеді. Саз бен ырғақтың серпіні — жырау мінезін де, дәуірдің тынысын да айқын сездіреді.
Афоризмге айналған жолдар
Жырау — кейін мақалға айналып кеткен талай нақыл сөздердің авторы. Ол жақсы мен жаманды, ер мен езді салыстыра отырып, адам мінезінің өзегін қысқа да нұсқа түйіндейді.
Мысал ретінде жиі келтірілетін ой желісі: жаман туған, жаман жолдас, жаза мен кесепаттың түбі — өзің таңдаған ортаға тіреледі.
Лирикалық «мен»
Шалкиіздің өзін біз көбіне лирикалық «мені» арқылы танимыз. Ол өз тұсындағы әміршілердің ешқайсысының да жалтақ мадақтаушысы болмаған, шындықты тура айтатын мінезімен дараланған.
Дидактика және өмір заңдылығы
Шалкиіз шығармаларындағы дидактика — құрғақ насихат емес, өмір тәжірибесінен сүзілген, дәуір шындығымен бекіген ой. Ол жеке көңіл күйді толғаған тұстарда да заман өлшемін қатар ұстап, адамды ізгілікке, бірлікке, мәрттікке үндейді.
Жауынгерлік рух және «жорық жырауы» сипаты
Батырлық болмыс
Ел аңыздары Шалкиіздің батыр, жауынгер, жорықшы жырау болғанын айтады. Бұл сипат оның поэзиясынан да көрінеді: имек садақ, қайқы қылыш сияқты ескілік қарулар, көшпелі әскер дүниетанымы, қауіп пен намыс — мәтіндердің ішкі динамикасын күшейтеді.
Елдік пен ерлік мәселесі
«Ер Шобан» жыры тәрізді туындыларда Шалкиіз елдік пен ерлік ұғымдарын қатар көтереді. Батырды дәріптеу арқылы ол қоғамның қорғаны болатын азаматтық мінезді, намысқа берік бірлікті насихаттайды.
Мұрасының жариялануы мен зерттелуі
Жинақтарға енуі
Шалкиіз шығармалары қағазға негізінен XIX ғасырдан бастап түсе бастады. Кейін әртүрлі басылымдарда, соның ішінде Ы. Алтынсариннің «Қырғыз хрестоматиясында» және кеңестік дәуірдегі «Ертедегі әдебиет нұсқалары», «Алдаспан», «XV–XVIII ғасырлар қазақ поэзиясы», «Бес ғасыр жырлайды» сияқты жинақтарда жарияланды.
Дереккөз ретінде жиі көрсетілетін басылымдардың бірі — «Қазақстан ұлттық энциклопедиясы».
Тұлғаға қатысты даулы тұстар
Жыраудың тегі мен туған ортасы туралы пікірлер әркелкі: бір деректер оны Мұса бидің жиені десе, кей зерттеушілер мұны қисынсыз деп санайды. Ауызша тарих пен жазба деректің тоғысатын тұстарын салыстыру — Шалкиізтанудың өзекті мәселелерінің бірі.
Өзін-өзі бақылау тапсырмалары
Талдау бағыттары
- Шалкиіздің арнау толғауларына әдеби талдау жасаңыз.
- Темір биге арналған толғаулардың идеялық мәнін айқындаңыз.
- Жауынгерлік рух пен азаматтық үннің байланысын көрсетіңіз.
- Шешендік нақыл сөздер мен афоризмдердің қызметін талдаңыз.
Дерек пен аңыздың ара-жігі
Шалкиіз есіміне қатысты ақиқат пен аңыз қалай қабаттасады? Бір-екі мысал таңдап, қайсысы жазба дерекке, қайсысы ауызша дәстүрге көбірек сүйенетінін дәлелдеңіз.
Ұсыныс: түрлі жинақтарда берілген түсініктемелерді салыстырып, авторлық көзқарас пен дереккөз табиғатын ажыратыңыз.
Қорытынды ой
Жыраулар дәуірі — тарихтың қалың қатпарын сөзбен сөйлеткен кезең. Шалкиіз, Асанқайғы, Қазтуған секілді тұлғалар әлеуметтік-саяси шындықты, адамдық өлшемді, елдік мұратты көркем ойға айналдырып, кейінгі ұрпаққа аманат етті. Шалкиіз поэзиясының өміршеңдігі — оның турашыл мінезінде, ықшам да салмақты тілінде, заманмен бірге жасайтын өнеге өзегінде.
Тақыт елі және Шалкиіз дәуірінің тарихи аясы
Едіге қайтыс болғаннан кейін Еділ–Жайық аралығында Түлек-Темір ұрпағының ықпалы күшейе бастайды. Олар Бұлғар, Биляр, Жоукотин, Самара, Увак аймақтарының билеушілері ретінде көрінеді. Әсіресе Құдайдат пен Ұлық Мұхаммедтің саяси белсенділігі ерекше аталады.
1422 жылы Ноғайлы беклербегі Едігенің ұлы Мансұр шығыс Дешті Қыпшақтан Барақты шақырғанда, Сарай тағында Құдайдат пен оның інісі Ұлық Мұхаммед отырғаны айтылады. Мансұрдың кеңесшілерінің пікіріне қарамастан Бараққа арқа сүйеуі — сол тұстағы әулеттік дүмпулер мен билік тартыстарының ауқымын аңғартады.