Қазақша рефераттар

Сот билігі туралы қазақша реферат

Қазақстан Республикасындағы сот билігі

Қазақстан Республикасының Конституциясының 75-бабына сәйкес, Қазақстан Республикасында сот төрелігін тек қана сот жүзеге асырады. Сот билігі азаматтардың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін қорғауға бағытталған. Сот ісін жүргізу азаматтық, қылмыстық және заңмен белгіленген өзге де нысандар арқылы іске асырылады.

Негіз

Сот төрелігін жүзеге асыру құқығы тек сотқа тиесілі.

Мақсат

Құқықтар мен бостандықтарды, заңды мүдделерді қорғау.

Нысандар

Азаматтық, қылмыстық және өзге де іс жүргізу түрлері.

Сот жүйесінің құрылымы

Қазақстан Республикасында сот жүйесін Республиканың Жоғарғы Соты және Республиканың жергілікті соттары құрайды. Жергілікті соттарға облыстық және оларға теңестірілген соттар, сондай-ақ аудандық (қалалық) соттар жатады. Республика аумағында Қазақстан Республикасының Әскери соттары да жұмыс істейді.

Жоғарғы Сот — сот жүйесінің жоғарғы буыны.

Жергілікті соттар — облыстық және аудандық (қалалық) деңгей.

Әскери соттар — әскери қызметке байланысты істерді қарайды.

Тарихи қалыптасу кезеңдері

1993 жыл: тәуелсіздік кезеңіндегі алғашқы модель

1993 жылы қабылданған Конституцияда сот билігі Конституциялық Сотқа, Жоғарғы Сотқа, Жоғарғы Төрелік Сотқа, сондай-ақ заң бойынша құрылатын төменгі соттарға тиесілі екені көрсетілді. Бұл сот билігінің өзге мемлекеттік биліктермен қатар әрекет ететініне кепілдік берді. Сонымен бірге судьяларды сайлау мерзімі 10 жылға дейін ұзартылды.

1995 жыл: жаңа конституциялық кезең

1995 жылғы 30 тамызда референдум арқылы қабылданған жаңа Конституция сот жүйесінің құрылымын жаңартты: сот құрылымына тек Республика Жоғарғы Соты және жергілікті соттар кіретіні белгіленді. Бұл соттар тұрақты судьялардан тұратын болды. Нәтижесінде бұрынғы Конституциялық Сот пен Жоғарғы Төрелік Сот таратылды.

2000 жыл: тәуелсіздікті институционалдық күшейту

2000 жылғы 1 қыркүйектегі Қазақстан Республикасы Президентінің сот жүйесінің тәуелсіздігін күшейту жөніндегі шаралар туралы Жарлығының негізінде Жоғарғы Сот жанынан Сот әкімшілігі жөніндегі комитет құрылды. Бұл орган соттардың қызметін материалдық-техникалық және өзге де қамтамасыз етуді ұйымдастырып, сот билігін атқарушы биліктің ықпалынан толықтай ажыратуға бағытталды.

Сондай-ақ 2000 жылғы 25 желтоқсанда қабылданған «Қазақстан Республикасындағы сот жүйесі мен судьялардың мәртебесі туралы» Конституциялық заң судьялардың құқықтық мәртебесін және жаңартылған сот жүйесін бекітіп, Жоғарғы Сот Төрағасының және жергілікті соттар төрағаларының өкілеттіктерін кеңейтті.

Конституциялық қағидаттар мен шектеулер

Республиканың сот жүйесі Конституциямен және конституциялық заңдармен белгіленеді. Конституцияға сәйкес, кез келген өзге орган, лауазымды тұлға немесе басқа тұлға сот функцияларын өзіне алуға құқылы емес. Сонымен қатар қандай да бір атаумен арнаулы немесе төтенше соттар құруға жол берілмейді.

Сот билігінің мақсат-міндеті

Сот билігі Қазақстан Республикасының атынан жүзеге асырылады және азаматтар мен ұйымдардың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін қорғауға, Конституцияның, заңдардың, өзге де нормативтік-құқықтық актілердің және халықаралық шарттардың орындалуын қамтамасыз етуге бағытталған.

Шешімдердің міндетті күші

Сот шешімдері, үкімдері және өзге де қаулылары Республика аумағында міндетті күшке ие. Оларды орындамау немесе сотты сыйламаудың өзге де көріністері заң бойынша жауапкершілікке әкеледі.

Судья тәуелсіздігі және сотқа араласпау

Судья сот төрелігін жүзеге асыру кезінде тәуелсіз және Конституция мен заңға ғана бағынады. Сот төрелігін іске асыру жөніндегі сот қызметіне қандай да болсын араласуға жол берілмейді және мұндай әрекеттер заң бойынша жауапкершілікке әкеледі. Нақты істер бойынша судьялар есеп бермейді.

Заңды қолданудағы негізгі қағидаттар

Заңды қолдану кезінде судья төмендегі қағидаттарды басшылыққа алады. Бұл қағидаттар әділ сот талқылауын қамтамасыз етуге және адамның негізгі құқықтарын қорғауға бағытталған.

  • Кінәсіздік презумпциясы

    Адамның кінәлі екендігі заңды күшіне енген сот үкімімен танылғанға дейін, ол жасалған қылмысқа кінәлі емес деп есептеледі.

  • Қайта жауапқа тартуға тыйым салу

    Бір құқық бұзушылық үшін ешкімді де қайтадан қылмыстық немесе әкімшілік жауапкершілікке тартуға болмайды.

  • Сотта сөзін тыңдату құқығы

    Сотта әркім өз сөзін тыңдатуға құқылы.

  • Заңның кері күшінің шектелуі

    Жауапкершілікті белгілейтін немесе күшейтетін, азаматтарға жаңа міндеттемелер жүктейтін немесе олардың жағдайын нашарлататын заңдардың кері күші болмайды. Егер құқық бұзушылық жасалғаннан кейін жауапкершілік заңмен алынып тасталса немесе жеңілдетілсе, жаңа заң қолданылады.

  • Өзін-өзі әшкерелеуге мәжбүрлемеу

    Айыпталушы өзінің кінәсіздігін дәлелдеуге міндетті емес. Ешкім өзіне-өзі, жұбайына (зайыбына) және заңмен белгіленген шектегі жақын туыстарына қарсы айғақ беруге міндетті емес. Діни қызметшілер өздеріне сеніп сырын ашқан адамдарға қарсы куәлік беруге міндетті емес.

  • Заңсыз алынған айғақтарды қолданбау

    Заңсыз тәсілмен алынған айғақтардың заңды күші болмайды. Ешкім тек өзінің жеке мойындауы негізінде ғана сотталмауға тиіс.

  • Күмәнді айыпталушының пайдасына шешу және ұқсастық бойынша қолдануға тыйым

    Адамның кінәлі екендігі жөніндегі кез келген күдік айыпталушының пайдасына қарастырылады. Қылмыстық заңды ұқсастығына қарай қолдануға жол берілмейді.