Ерте Қайта Өрлеудің жалпы сипаттамасы
Жаңа заман мәдениеті және Ренессанс ұғымының кеңеюі
Жаңа заман мәдениеті ұғымы XIV ғасырдан бүгінге дейінгі тарихи кезеңді қамтиды. «Қайта өрлеу» (Ренессанс) термині XVI ғасырда бастапқыда бейнелеу өнеріне қатысты қолданылып, кейін біртіндеп кең мағынаға ие болды.
Ренессанс көбіне антика ғылымдары мен өнерінің жаңғыруы ретінде сипатталады. Бұл түсінік негізінен дұрыс болғанымен, Ренессансты тек антикамен шектеу оның ең маңызды өзегін көмескілейді: Ренессанс мәдениетінің басты мәні — адам тұлғасын дәріптеу, оны теорияда да, практикада да ең жоғары құндылыққа айналдыру.
Итальян Ренессансының кезеңдері
Италиялық Қайта өрлеу дәстүрлі түрде бірнеше кезеңге бөлінеді:
- Түпкі (проторенессанс) — XIII–XIV ғасырлар
- Ерте Қайта өрлеу — XV ғасыр
- Кемелденген (Жоғары) Ренессанс — шамамен 1500–1530 жылдар
- Кейінгі Ренессанс — XVI ғасырдың ортасы
Түпкі Ренессанс: өтпелі дәуірдің көрінісі
Данте Алигьери: екі дәуірдің тоғысындағы ақын
Түпкі Ренессанстың өтпелі табиғатын түсіну үшін ең айқын мысал — Данте Алигьеридің (1265–1321) шығармашылығы. Оны «Орта ғасырдың соңғы ақыны және жаңа дәуірдің алғашқы ақыны» деп атайды. Данте 1300 жылды адамзат тарихының кіндігі деп қабылдап, әлемге тұтас әрі қорытынды сипат беруге ұмтылды. Бұл ұмтылыс «Құдіретті комедияда» (1307–1321) ерекше көркем бейнеленді.
Поэманың антикамен байланысы негізгі кейіпкерлердің бірі — рим ақыны Вергилий арқылы көрінеді. Вергилий жер бетіндегі даналықтың, ағартушылықтың және адамгершіліктің символы ретінде алынған. Данте антика әлемінің көптеген атақты тұлғаларын (Гомер, Сократ, Платон, Гераклит, Гораций, Овидий, Гектор, Эней және т.б.) тозақтың алғашқы шеңберлерінің біріне орналастырып, пұтқа табынушылық дәуірдің рухани салмағын да көрсетеді.
Петрарка және Боккаччо: жаңа даралықтың әдеби тілі
Франческо Петрарка (1304–1374) Еуропадағы алғашқы гуманистердің бірі әрі әдебиетші ретінде бағаланады. Оның өмірі жеке мүдде мен ішкі әлемге үңілу арқылы сипатталады; осы тұрғыдан ол әдебиеттегі алғашқы индивидуалистердің бірі саналады. Петрарка Лаураға арналған сонеттерімен кең танылып, бұл кезеңде лирикалық поэзияның гүлденуіне жол ашты.
Джованни Боккаччо (1313–1375) да ерекше орын алады: ол шығармашылығында жаңа адамгершілік қағидаларын айқындады. Алты жыл құқық оқығанымен, негізінен классикалық мифологиямен терең айналысты. Оның «Декамерон» шығармасы (1350–1353) — көркемдік кемелдің биік үлгісі. Мұнда антикадан кейін алғаш рет адам табиғатының байлығы ақсүйектік және тұрмыстық деңгейде кең көрініс береді.
«Декамерон» махаббат хикаяларының көптігімен ғана емес, ортағасырлық морализмнің әлсірей бастағанын көрсетуімен де маңызды: әйелжандылық автоматты түрде айыпталмайды, ал ғашықтардың тапқырлығы мен еркін таңдауы дәріптеледі. Боккаччо махаббаттағы сословиелік шектеулерге де қарсы: түрлі әлеуметтік топ өкілдері сезім жолындағы кедергілерді еңсере алады.
Джотто: кеңістік пен шынайылыққа бетбұрыс
Түпкі Ренессанс аясында флорентиялық Джотто ди Бонденің (қысқаша — Джотто) өнері айрықша аталады. Оның әлемдік өнер алдындағы басты еңбегі — ортағасырлық қатаң тұрақтылықтан алыстап, кеңістікті қабылдаудың эллинистік тәжірибесін жаңғыртуы.
Джоттоның жаңа реалистік тұжырымдамасы екі жетекші қағидаға сүйенеді: перспектива арқылы үш өлшемді кеңістікті беру және жарық-көлеңке көмегімен фигураның көлемін пластикалық тұрғыда ашу.
Ерте Қайта өрлеу: гуманизмнің әлеуметтік және мәдени негізі
XV ғасырдың басында Италияда жас буржуазиялық тап айқын қалыптасып, дәуірдің негізгі әрекет етуші күшіне айналды. Қалалар шағын болғанымен, қоғамдық өмір қарқынды, саяси құмарлық жоғары болды. Осындай орта бастамашыл, жігерлі адамдарды шыңдап, жаңа дүниетанымды бекітті.
Пико делла Мирандола және титанизм идеясы
Адам санасындағы бұл өзгерісті Қайта өрлеудің ірі ойшылдарының бірі Пико делла Мирандола (1462–1494) айқын сезінді. Ол «Адам қадір-қасиеті туралы» трактатында адамның белсенділігі мен өзін-өзі қалыптастыруы жөніндегі ілімді дамытты.
Ренессанс эстетикасында өзін-өзі жасайтын әмбебап адам, «іс пен ойдың титаны» идеалы ерекше мәнге ие болып, бұл құбылыс титанизм деп аталды. Қайта өрлеу адамы өзін, ең алдымен, жасаушы және суретші ретінде түсінді.
Гуманизм және Еуропа зиялы қауымының қалыптасуы
Еуропа мәдениетінің тарихы Ерте Қайта өрлеуді гуманизмнің (ізгіліктің) пайда болуымен байланыстырады. «Humanitas» идеясына сүйенген бұл ұғымды Ерте Ренессанс адамдары антика ойшылы Цицеронды жаңаша түсіндіру арқылы енгізді (латынша: studia humanitatis). Термин адам табиғатының толықтығы мен тұтастығын білдірді.
Қысқа уақыт ішінде гуманистердің ерекше мәдени ортасы қалыптасты. Алғашында олардың құрамы әркелкі болды: шенеуніктер мен әмірлер, профессорлар мен қолжазба көшірмешілер, дипломаттар мен дін қызметкерлері. Бұл — Еуропадағы зиялы қауымның дүниеге келуі еді.
Гуманистік білімнің маңызды нәтижелері — адам даралығын теориялық тұрғыдан негіздеу, ішкі әлемді ашу және адам туралы жаңа мәдени концепцияны қалыптастыру болды.
Неоплатонизм және Флорентиялық академия
Қайта өрлеу философиясының ықпалды бағыттарының бірі — неоплатонизм. Оның өзегінде «идеялар әлемі адам тұлғасын анықтайды, ұғындырады және ұйымдастырады» деген ой тұрды. Ренессанс дәуірінде бұл ілім көбіне Әлемдік Ақыл және Әлемдік Жан туралы түсініктер арқылы дамытылды.
1470–1480 жылдары Лоренцо Медичидің бастауымен Флорентиялық академия (Платондық академия) ерекше гүлденді. Ол клуб, ғылыми семинар және діни қауымдастықтың аралығындағы феномен болды. Академия мүшелері диспуттар өткізіп, серуендеп, жиындар жасап, антика авторларын зерттеп, аудармалармен айналысты. Бұл ортада өмірге, табиғатқа, өнерге және дінге еркін қатынас қалыптасты.
Секулярлану: шіркеу ықпалынан босау, бірақ руханияттан бас тартпау
Гуманизм ықпалымен Ренессанс даралығы біртіндеп секулярланды, яғни шіркеудің тікелей ықпалынан босай бастады. Дегенмен Қайта өрлеу қайраткерлерін толық атеист деуге болмайды: атеизм Ренессанстың өз идеясы болған жоқ. Ал шіркеудің үстемдігіне қарсылық Ренессанстық ойдың негізгі желілерінің біріне айналды. Қайта өрлеу адамы рухани болуға ұмтылысын сақтап қалды.
Ерте Ренессанс өнері: тәжірибе, кеңістік, шынайылық
Бейнелеу өнерінде Ерте Қайта өрлеудің бастаушылары ретінде Флоренцияда өмір сүрген үш тұлға жиі аталады: суретші Мазаччо (1401–1428), мүсінші Донателло (1386–1466) және сәулетші Брунеллески.
Мазаччо
Мазаччо Джотто дәстүрін жалғастырып, кескіндемеде үш өлшемді кеңістікті беруді кемеліне жеткізді. Оның жұмыстарында үш өлшемділікке сүйенген қадірлі, өзіне сенімді адам бейнесі, кейде лирикалық әрі нәзік мінез де көрінеді. Осы себепті оның кескіндемесі мүсіндік әсер қалдырады.
Донателло
Донато ди Никколо ди Бетто Барди (Донателло) Еуропа пластикасының көптеген түйінді мәселелерін — дөңгелек мүсін, монумент, ат үстіндегі ескерткіш формасын — өз дәуірінен жүз жыл алға оздырып шешті. Оның ең танымал туындыларының бірі — қола «Давид».
Брунеллески
Брунеллески Флоренция соборының алып сегіз қырлы күмбезімен (1420–1436) даңққа бөленді. Ол күмбез бірлік символы ретінде қабылданды: аңыздық түсінік бойынша, ғимарат кеңдігіне қарай «барлық тоскан халқын» жинай алатындай етіп ойластырылған.
Кескіндемедегі революция: «қалай көреміз — солай бейнелеу»
Ерте Қайта өрлеу — экспериментке негізделген кескіндеме дәуірі. Дүниені жаңаша сезіну — оны жаңаша көру деген сөз. Шындықты қабылдау тәжірибемен тексеріліп, ақылмен бақылауға алынды. Суретшілердің бастапқы мақсаты — көрінгенді дәл сол қалпында беру. Ол уақыт үшін бұл нағыз көркем революция еді.
Осы кезең кескіндемесі итальяндық нәзік сезімталдықты, әсемдік пен грацияны айқын көрсетті. Мұның көркемдік тұрғыдан жарқын үлгілерін Сандро Боттичелли (1444–1510) берді: оның шығармашылығында гуманистердің жан мен тәннің теңдігі туралы идеялары көрініс тапты.
Жоғары Қайта өрлеу: үйлесім, қуат және дағдарыс белгілері
Түпкі Ренессанс Италияда шамамен 150 жылға, Ерте Қайта өрлеу 100 жылға, ал Жоғары Ренессанс небәрі 30 жылға жуық уақытқа созылды. Итальян Қайта өрлеуінің «алтын ғасыры» Италия қалаларының тәуелсіздік үшін күресімен тұспа-тұс келді.
Коперник, Галилей, Кеплер жаңалықтары адам құдіреті туралы оптимистік армандарды шайқалтты: әлемнің орталығы туралы түсінік өзгеріп, Жердің ғаламдағы орны «ерекше» емес екені айқындала түсті. Ренессанс мәдениетінің дағдарысы саясатта да байқалды: режимдер тұрақсыз болып, билік жиі тирандардың қолына ауысып отырды.
Макиавелли және саяси шындық
Даралықтың қоғамдық идеологияда үстем болуы саяси практикаға тікелей әсер етті. Бұл құбылыс Никколо Макиавеллидің (1469–1527) қызметі мен еңбектерінде айқын көрінеді. «Князь» трактатымен танылған ойшыл орташа демократиялық және республикалық құрылысты қолдағанымен, мұндай идеалдарды көбіне болашаққа арналған бағдар ретінде ұсынды.
Утопизм: идеалды қоғамды кейінге ысыру
Ренессанс құндылықтарының дағдарысы утопизм арқылы да көрінді. Идеалды қоғам жобалары алыстағы белгісіз уақытқа көшірілді — бұл авторлардың «идеалды адамды» тез арада жасау мүмкіндігіне сенімі әлсірегенін аңғартады. Томмазо Кампанелланың «Күн қаласы» еңбегінде (1568–1639) адам өмірін ұсақ бөлшегіне дейін қатаң реттеу идеясы Ренессанстық еркіндік рухынан алыстай бастаған жаңа тенденцияны байқатады.
Жоғары Ренессанс өнері: жалпы образға ұмтылыс
Жоғары Қайта өрлеу өнері өмірдің ең көркем қырларын гармониялық синтезде көрсетуге ұмтылды: жалпы бейне үшін жекеліктерден, ұсақ нақтылықтардан саналы түрде бас тарту осы кезеңнің Ерте Ренессанстан басты айырмашылықтарының бірі болды.
Үш есімнің символдық салмағы
Бұл дәуірдің Еуропа мәдениеті үшін мәнін түсіну үшін үш есімді атау жеткілікті: Леонардо да Винчи, Рафаэль, Микеланджело. Олардың шығармашылығы итальян Ренессансының негізгі құндылықтарын — зерде, үйлесім және қуатты айқын бейнелейді.
Леонардо да Винчи
«Үңгірдегі Мадоннада» ол толысқан шебер ретінде көрінеді. «Құпия кеш» — шығармашылығының шыңы. Ал «Мона Лиза» портретінде ренессанстық айқындық пен сызық иілімділігі, физиономия арқылы көңіл-күйдің мүсіндік құлпыруы және жартылай қиялға ұқсас пейзажбен астасқан жұмбақ үйлесім ерекше әсер береді.
Рафаэль
Рафаэль үшін сұлулық — табиғаттың тазарған, жетілген формасы; ол көзге көрінеді, ал суретшінің міндеті — соны таныта білу. «Сикстин мадоннасы» терең тартылыс күшіне ие. «Афина мектебінде» ол гуманист әрі антика мәдениетінің аса білгірі ретінде танылады.
Микеланджело
Оның батырлық титанизмін жалғыз фигураның өзімен-ақ көрсетуге болады: «Давид» (1501–1504). «Қорқынышты сот» фрескесінде суретші жердегі даңқтың өткіншілігін, тәннің бұзылуын, адамның тағдыр алдындағы дәрменсіздігін трагедиялық қуатпен ашады.
Венециялық ерекшелік: пейзаж және эмоциялық мазмұн
Жоғары Ренессанс шеберлері адам тұлғасын бәрінен биік қойғанымен, венециялық мектеп бұл акцентті ішінара өзгерте бастады. Әсіресе Джорджонеде пейзаж адам фигураларымен терең гармониялық бірлікте беріледі («Ұйқыдағы Венера»). Тициан болса, сюжеттегі эмоциялық мазмұнға айрықша назар аударуымен ерекшеленеді; мұны «Кесарь динарийі» картинасынан анық көруге болады.
Қорытынды: Қайта өрлеу — күрес пен ымыраның ұзақ процесі
Қорытындылай келе, Қайта өрлеу жаңа еуропалық мәдениетті қалыптастырған ұзақ, күрделі әрі қайшылықты процесс ретінде көрінеді. Оның кейінгі ортағасырлық әлеуметтік және рухани өмірде терең алғышарттары болды және ол өз дәуірінің нақты экономикалық, саяси, идеологиялық факторларымен бекіді.
Бұл тарихи қозғалыс ескі ортағасырлық әлеммен күресе отырып та, кей тұста ымыраға келе отырып та дамыды. Нәтижесінде ол «шіркеудің рухани диктатурасын» әлсіретіп, гуманистік дүниетанымды орнықтырды және идеология мен мәдениеттің көптеген салаларында революциялық өзгерістерге жол ашты.
Дағдарыстың табиғаты және антропоцентризмді іздеу
Итальян Ренессансының өз бастауы, кемелденуі және аяқталуы бар. Оның дағдарысы — идеялық бағдарлама мен рухани идеалдардың әлеуметтік шындықпен қақтығысуынан туған құбылыс. Бүкіл Ренессанс, бір жағынан, жаңа заман индивидуализмі формаларының жеткіліксіздігі мен аяқталмағанын ұғынуға да жетелейді.
Ренессанстың рухани өмірі мен өнерінде екі стихия қатар байқалады: бір жағынан, ойшылдар мен суретшілер адам қайғысын түсінуде және көркем бейнені терең ашуда шексіз күш барын сезінді; екінші жағынан, олар адамның шектелуін, табиғат өзгерістері мен шығармашылықтағы дәрменсіздігін де үнемі аңғарды. Осы себепті Ренессанс антропоцентризмнің қуатты негіздемесін тұрақты іздеу ретінде де қабылданады.