Ауыл шаруашылығы кәсіпорындарын қаржыландыруға қатысу
Агроөнеркәсіптік өндірісті қаржыландырудағы несиелік механизмнің маңызы
Агроөнеркәсіптік өндірісті қаржымен қамтамасыз етуде несиелік механизмнің орны ерекше. Соған қарамастан, аграрлық сектордағы қаржы-экономикалық қатынастар жүйесінде ауыл шаруашылығын несиелеу мәселесі әлі де өзектілігін жоғалтқан жоқ. Бұл тақырып ғылыми-әдістемелік тұрғыда негіздеуді және оны ұйымдастыру бойынша нақты ұсыныстарды әзірлеуді талап етеді.
Аграрлық бизнестің шағын субъектілерін кеңінен қамту және ресурстық базаны ұлғайту үшін банк жүйесінің, сондай-ақ делдалдық ұйымдардың (микронесиелеу ұйымдары, несиелік серіктестіктер және т.б.) ауылдық несие кооперативтерімен бірлесіп әрекет етуі маңызды.
Несие кооперативтері: қолжетімділікті арттыратын тетік
Несие кооперативтері пайшылардың бір-біріне жәрдем беру жауапкершілігіне сүйеніп, шағын және орта кәсіпкерлікке, сондай-ақ қосалқы шаруашылықтарға қаржыға қол жеткізу мүмкіндігін кеңейтеді. Жеке-жеке несие алуға мүмкіндігі жоқ шағын кәсіпкерлер өзара бірігіп, қолындағы мүлкін ортақ кепіл ретінде ұсынып, несие алады. Алынған қаражат әр мүшенің қосқан үлесіне қарай бөлінеді.
Кооперативтерді басқарудың демократиялық сипаты және мүшелердің ортақ нәтижеге жауапкершілікпен қарауы ауыл шаруашылығы өндірісін тұрақтандыруға, ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерінің қаржылық жағдайын жақсартуға ықпал етеді.
Қажетті қадам: ауыл тұрғындарының сұранысына толық жауап беретін «Несие кооперативтері туралы» заңнамалық негізді (заң жобасын) әзірлеу.
Қазіргі банктік несиеге қол жеткізудің қиындығы және салдары
Банк несиелеріне қол жеткізудің күрделілігі жағдайында ауыл шаруашылығы өндірісін кең көлемде дамыту теориялық тұрғыда да, практикалық тұрғыда да шектеліп отыр. Қолданыстағы несие беру схемалары аграрлық сектордың заманауи талаптарына толық сәйкес келмейді, әсіресе Қазақстан ауыл шаруашылығы өнімділік пен бәсекеге қабілеттілікті арттыруды мақсат еткен кезеңде бұл әлсіздік айқын сезіледі.
Шығыс Еуропа елдерінің ауыл шаруашылығын реформалау тәжірибесі мемлекеттік реттеудің белсенді рөлі қажет екенін көрсетеді. Бұл ретте ауыл шаруашылығы көбіне монетарлық саясаттың объектісі ретінде қарастырылып, саланың несие және инвестиция тартуға тартымдылығын арттыру мәселесі толық шешілмей келеді.
Мемлекеттік реттеу: жүйелілік неге шешуші?
Агроөнеркәсіпті қаржылай қолдау нәтижелі болуы үшін мемлекеттік араласу жүйелі әрі құқықтық тұрғыда бекітілген болуы керек. Көптеген элементтер заң жүзінде нақты бекітілмегендіктен, қолдау шаралары өндіруші үшін болжамды, түсінікті ұзақмерзімді бағдарға айнала алмай отыр.
Сонымен бірге қолдау шаралары кейде мемлекеттік реттеудің өзге нысандарымен үйлеспей қолданылады (мысалы, монополияға қарсы реттеу). Нәтижесінде негізгі пайда ауылға емес, оған іргелес монополияланған салаларға көбірек тиіп жатады (тыңайтқыштарға дотация, тауарлық несие және т.б.). Мәселе қолдаудың өзінде ғана емес, оны іске асыру тәсілдерінің басқа проблемалар шешілмеген жағдайда тиімді болмауында.
Түйін
Қазақстанда бірінші кезекте аграрлық секторды мемлекеттік реттеу туралы кешенді заң қабылдау қажеттілігі туындап отыр.
Халықаралық тәжірибе және қолдау үлесінің көрсеткіштері
Дамыған елдерде үкіметтер халықты азық-түлікпен тұрақты қамтамасыз ету және фермер табысын қолдау үшін ауыл шаруашылығына белсенді көмектеседі. Еуропалық Одақ елдерінде ауыл шаруашылығына қауымдастық бюджетінің елеулі бөлігі жұмсалып, басқару өнімділікті арттыруға және нарықты тұрақтандыруға бағытталған.
Фермер табысындағы мемлекеттік көмектің үлесі (ЭЫДҰ деректері)
Австралия — 15%
АҚШ — 30%
Канада — 45%
Австрия — 52%
Швеция — 59%
Жапония — 66%
Финляндия — 71%
Норвегия — 77%
Швейцария — 80%
Қазақстанда 2002 жылы ауыл шаруашылығына бюджет шығыны 28 770 млн теңге болды, бұл жалпы ауыл шаруашылығы өніміндегі үлесі шамамен 5,1%.
Институционалдық құрылымдар және қаржы тұжырымдамасы
Агроөнеркәсіп секторының нарықтық қатынастарға өтуі институционалдық ұйымдар құруды қажет етеді. Әр елде олардың дамуы әртүрлі болғанымен, ауыл шаруашылығын қаржыландыру мен несиелеудегі мемлекеттік реттеудің құрылымы мен басты бағыттары ұқсас келеді: агроөнеркәсіпті қаржыландыру-несиелеу жүйесін дамыту, ішкі аграрлық нарықты реттеу және өндірістік-құрылымдық қайта құрылуды қолдау.
Қазақстан жағдайында әлемдік тәжірибені және ауыл шаруашылығы өндірісінің ерекшеліктерін ескере отырып, мемлекеттік реттеу мен өзін-өзі реттеуді үйлестірген, ынталандыруға негізделген несие-қаржы механизмін қалыптастыру қажет. Сондай-ақ республикалық бюджет шеңберімен шектелмей, экономиканың тұтастай балансына бағытталған қаржы тұжырымдамасын әзірлеп, іске асыратын уақыт жетті.
Агроөнеркәсіп кешені — экономиканың көптеген салалары тоғысатын ірі жүйе. Азаматтардың азық-түлік қауіпсіздігі мен тұрмыс сапасы ауыл шаруашылығының дамуына тікелей байланысты.
Неліктен ауылға толыққанды банк қызметі қажет?
Кейбір ресми көзқарастар ауылға несие серіктестіктері мен шағын несие ұйымдарын дамыту жеткілікті деп санайды. Алайда несие серіктестігі — банк емес, ал ауыл бүгінгі күні кешенді банк қызметіне мұқтаж. Банк — қаржы нарығындағы жетекші буын: айналымға ақша шығару (несие) және есеп айырысу жүйесін қамтамасыз ету, кең ауқымды операцияларды орындау ең алдымен банктердің құзыретінде.
Банктік емес ұйымдар (соның ішінде несие серіктестіктері) қаржы инфрақұрылымында көбіне банктермен тең дәрежеде «арнайы жағдайсыз» қабылданады. Бұл олардың ақшамен жұмыс істеуде шектеулерге ұшырауына және түптеп келгенде банктерге тәуелді болуына әкеледі. Сондықтан ауылдың экономикалық және әлеуметтік дамуы мәселелерін тек қазіргі, жоғары табысты салаларға көбірек бейімделген банк жүйесі арқылы шешу қиын.
Арнаулы ауыл шаруашылығы банкінің қажеттілігі
Тұрғын үй саласында мамандандырылған институттар құрылғаны сияқты, ауыл үшін де жүйелі қаржы инфрақұрылымы қажет. Ел тұрғындарының елеулі бөлігі ауылда тұратындықтан, олардың өмір сапасын арттыру — мемлекеттік деңгейдегі жауапты міндет.
Ауыл шаруашылығы министрлігі жанынан құрылған бірқатар ұйымдар ауылдағы қаржы тапшылығының барлық мәселесін шешеді деген пікір әрдайым ақтала бермейді. Өйткені олар көбіне нарықтан ресурстар тартудан гөрі, бюджет қаражатын бөлумен шектеледі. Ал нарықтық жағдайда қосымша ресурс тартпай жұмыс істеу — тиімсіз.
Нәтижесінде үкіметтің қаржы-несие саясаты ең алдымен мемлекеттік реттеу саясатының бір бөлігі ретінде қайта қарауды талап етеді.
«Агрохолдинг» және ақша-несие құралдарының рөлі
Мемлекеттік активтерді басқаруға бағытталған «Агрохолдинг» тәрізді құрылымдардың тиімділігі елдегі ақша-несие саясаты құралдарына тікелей тәуелді. Нақты айтқанда, ауыл шаруашылығы өндірісінің тиімділігін арттыруды ынталандыратын қаржыландыру мен несиелеу құралдары күшейтілмесе, құрылымдық өзгерістер өкілеттілік пен жауапкершілікті ғана бөлумен шектеліп қалуы мүмкін.
Сондықтан «Агрохолдинг» құрумен қатар, ауылға арналған ақша ағындары шоғырланатын және жүйелі қаржы операторы ретінде жұмыс істейтін Қазақстан Республикасының ауыл шаруашылығы банкін құру мәселесін қарастыру орынды.
Қазіргі несиелеу жүйесінің негізгі кемшіліктері
1) Коммерциялық несиенің аграрлық салаға бейімделмеуі
Қолданыстағы коммерциялық несиелеу жүйесі жоғары айналымды капиталға қатысты салалардың табыстылығына көбірек бағытталған. Пайыздық мөлшерлемелер мен талаптар ауыл шаруашылығы өндірушілеріне несие ресурстары нарығына тең дәрежеде қатысуға мүмкіндік бермейді.
2) Несие ресурстарын тарту мәселесінің шешілмеуі
Қазіргі көптеген институттар қаржы ресурстарын тартудан гөрі, ауылды дамытуға бөлінген бюджет қаражатын қайта бөлуге көбірек сүйенеді. Ресурс тартпай, нарық жағдайында тиімді жұмыс істеу қиын. Дамыған елдерде ауыл шаруашылығының ерекшелігін ескеретін мамандандырылған несие жүйесі бар.
Мұндай институттың жоқтығы салдарынан ауыл шаруашылығына арналған бюджеттік қаражат кей кезеңдерде жекелеген коммерциялық банктердің айналымында жүреді. Бұл қаражаттың мақсатты пайдаланылуына жауапкершілікті әлсірететін тәуекелді орта қалыптастырады.
3) Жүйеліліктің жоқтығы және әдістемелік базаның әлсіздігі
Көктемгі егіс және өнім жинау жұмыстарына несие беру жобалары жыл сайын жиі өзгеріске ұшырайды. Соның нәтижесінде ғылыми негізделген нормативтік және әдістемелік база қалыптаспаған, бұл болашақта бюджет қаражатының қайтарымына теріс әсер етуі ықтимал.
Жалпы алғанда, аграрлық қаржы саясаты ұзақ уақыт бойы тұрақты дамуды қамтамасыз етуден гөрі, қысқа мерзімді «жыртықты жамау» тәсіліне көбірек ұқсап келді.
4) Жер ипотекасының дамымауы
Ауыл шаруашылығы жерлерінің ипотекалық механизмі жеткіліксіз. Жерді кепілге қою арқылы берілетін жер-ипотекалық несие ірі шаруашылықтармен қатар, шағын және орта агробизнесті дамытуға, ауылға бюджеттен тыс қосымша ресурстар тартуға мүмкіндік беретін маңызды қаржы құралы бола алады.
Жер реформасының негізгі идеясы — ауыл шаруашылығы жерлерін нарықтық айналымға енгізу. Алайда қазіргі қаржы институттары бұл мәселені толық шеше алмай отыр.
Мамандандырылған ауыл шаруашылығы банкінің міндеттері
Мамандандырылған банк тек бюджеттік ағынды таратушы емес, банк жүйесінде ерекше орны бар негізгі бақылаушы және қаржы операторы ретінде жұмыс істеуі тиіс. Ол азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету және аграрлық секторды тұрақты дамыту бағдарламаларын жүзеге асыруды жеңілдететін құралға айналуы қажет.
Негізгі функциялар
- Ауыл шаруашылығы өндірісін дамыту саласында мемлекеттің несие-ақша саясатын іске асыруға қатысу.
- Ауыл шаруашылығы кәсіпорындарын несиелеу арқылы мақсатты даму бағдарламаларын және агроөнеркәсіп секторын қолдау шараларын жүзеге асыруға қатысу.
- Үкімет шешімімен құрылған агроөнеркәсіп институттарын (лизингтік және өзге ұйымдарды) жеңілдікпен несиелеуге қызмет көрсету.
- Ауыл шаруашылығы тәуекелдерін сақтандыруды қаржылай қолдау.
- Агроөнеркәсіп кешеніне инвестиция тартуды банк кепілдігі арқылы ұйымдастыру.
- Мелиорация, жерді қорғау, тыңайтқышпен және өсімдікті қорғау құралдарымен қамтамасыз ету, құс және мал шаруашылығы сияқты бағыттарды қаржыландыру.
- Отандық ауыл шаруашылығы техникасын сатып алуды және лизингті қаржылай сүйемелдеу.
- Жерге қатысты кепілдік операцияларды, соның ішінде ипотекалық мәмілелерді қаржыландыру; жерді сатып алу-сату операцияларын сүйемелдеу.
- Ауыл инфрақұрылымын дамыту жобаларын қаржыландыру.
- Несие кооперативтері мен серіктестіктерін құру және дамыту шараларын қолдау.
- Республикалық деңгейде және ТМД елдерімен клиринг пен өзара есеп айырысуды ұйымдастыруға қатысу.
- ТМД елдерінің ортақ аграрлық нарығын құруға бағытталған бағдарламаларға қатысу.
- Банк лицензиясы аясында көзделген өзге операцияларды жүзеге асыру.
Стратегиялық мақсат
Мемлекеттік несие және бюджеттік қаражаттарды, сондай-ақ ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының өз ресурстарын отандық ауыл шаруашылығын дамытуға бағыттау үшін жинақтау және тиімді басқару.
Қорытынды ой
Бүгінгі күні ауылдағы қажетті игіліктер мен кедейшілік арасында терең алшақтық бар деуге болады. Алайда осы алшақтықты қысқартуға мүмкіндік беретін құралдардың бірі — қолжетімді әрі дұрыс құрылған банк несиесі. Ол әр ауыл тұрғынына түсінікті, сенімді және нақты қажеттілікке бейімделген болуы тиіс.
Сонымен қатар ауыл шаруашылығын несиелеумен бірге, лизингтік қаржыландыру да қазіргі таңда ауқымды әрі назарды талап ететін мәселелердің біріне айналып отыр.