Орта ғасырлардағы Италия мәдениеті туралы қазақша реферат
Орта ғасырлардағы Италия мәдениеті: әдебиетінің қалыптасуы мен дамуы
Италия әдебиетінің ең көне фольклорлық қабаты толық сақталмаған. Орта ғасырлардағы Италия әдебиеті Рим империясы құлағаннан кейін, шамамен VI–XII ғасырлар аралығында латын тілінде қалыптаса бастады. Бұл кезеңде әдебиет пен білімнің негізгі орталығы ретінде Рим шіркеуі айрықша рөл атқарды.
Латын дәстүрі және алғашқы дерекнамалық жазбалар
Орта ғасырларда саяхатнама мен жол жазба жанрының беделі артты. Сол дәуірдің маңызды дереккөздерінің қатарында Рим шіркеуі өкілдері Дж. да Плано Карпини (1182–1252) мен Марко Полоның (1254–1324) Орталық Азияға жасаған сапарлары туралы жазбалары аталады.
Бұл еңбектер тек саяхат әсерін баяндап қана қоймай, Еуропаның шығыс әлемі туралы танымын кеңейткен мәдени көпір қызметін атқарды.
Ұлттық диалектілерден біртұтас әдеби тілге дейін
XII ғасырдың соңы мен XIII ғасырдың басында ұлттық диалектілерде жазылған әдеби ескерткіштер пайда болды. Италия әдеби тілінің қалыптасуына шешуші ықпал еткен тұлға — Данте Алигьери (1265–1321).
Негізгі шығармалары
- «Жаңа өмір» (1292) повесі
- «Құдіретті комедия» (1321)
Данте мұрасы әлем әдебиетінің алтын қорына енді.
Қайта өрлеу дәуірі және гуманистік ойлау
Қайта өрлеу дәуірінде Италия әдебиеті жаңа көркемдік деңгейге көтерілді. Бұл тұста ақын Ф. Петрарка (1304–1374) мен Дж. Боккаччо (1313–1375) шығармалары ерекше маңызға ие болды.
XV ғасырда ежелгі дәуірді зерттеген ғалым-жазушылардың латын тіліндегі еңбектері кең тарады. Олардың қатарында Дж. Ф. П. Браччолини (1380–1459) мен Л. Валла (1407–1457) аталады.
XVI–XVII ғасырлар: поэма, сатира және драма
XVI–XVII ғасырларда жанрлық өріс кеңейіп, поэма, сатиралық комедия және драматургия қарқынды дамыды.
Поэма
Ф. А. Ариосто (1474–1533) — «Қаһарлы Роланд»
Сатиралық комедия
Н. Макиавелли (1469–1527), П. Аретино (1492–1556), Дж. Бруно (1548–1600)
Драма
Т. Тассо (1544–1595) — «Аминта», Б. Гварини (1538–1612) — «Сенімді бақташы»
XVII ғасырда Италияның бірқатар бөлігін испан басқыншыларының жаулап алуына байланысты әдеби үдерісте белгілі бір тоқырау байқалды.
XVIII–XX ғасырлар: жаңғыру, бағыттардың ауысуы және жаңа ізденістер
Рухани жаңғыру және реализмге бетбұрыс
XVIII ғасырдың орта шенінен бастап Италияның рухани өмірі қайта жанданып, ұлттық мәдениет өркендеу жолына түсті.
1848–1849 жылдардағы революциядан кейін дүниеге келген Р. Джованьолидің (1838–1915) «Спартак» романы және Дж. Кардуччидің (1835–1907) саяси жырлары Италия әдебиетіндегі романтизмнен реализмге өту кезеңінің шындығын айқындайды.
XIX ғасырдың аяғында әдебиетте жаңа романтикалық және символистік бағыттар кең өріс алды.
Соғыс, фашизм кезеңі және әдебиеттегі жауапкершілік
Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында Италия әдебиеті дәстүрлі гуманистік бағдарынан айныған жоқ. Алайда фашистік билік үстемдік жүргізген жиырма жыл ішінде әдебиеттің бірқатар өкілдері әлеуметтік тақырыптар мен реалистік дәстүрден уақытша алыстай түсті.
Дж. Джерманетто, Ч. Павезе, Э. Витторини сияқты қаламгерлер өз шығармаларында фашистік кезеңнің ауыр зардабын суреттеді.
1960-жылдар: күрделі формалар мен жаңа көркемдік ізденістер
XX ғасырдың 60-жылдарында Италия әдебиетінде жаңа ізденістерден туған күрделі шығармалар жарық көрді. Бұл тұста:
- А. Моравия — әлеуметтік-психологиялық романдары («Чочар», 1957; «Автомат», 1963 және т.б.)
- И. Кальвино (1923 ж. т.) — повестері
- Г. Паризе (1929) — сатиралық романдары («Үй иесі», 1965)
Қазақ тіліне аударылған таңдаулы туындылар
Италия әдебиетінің бірқатар шығармалары қазақ тіліне аударылып, оқырманға жол тартты. Солардың қатарында:
К. Гольдони — «Екі қожаға бір қызметші» комедиясы (1948)
Э. Амичис — «Апенниннен Анды тауларына» әңгімелер жинағы (1959)
А. Данте — «Құдіретті комедия» ( «Тамұқ» бөлімі, 1971 )
Р. Джованьоли — «Спартак» (1951, 1972)
С. Марч — «Күн сайын әр не жоғалмағы» (1971) және т.б.
Осы аудармалар арқылы Италия әдебиетінің көркемдік әлемі қазақ оқырманына жақындай түсті.